Yahudiler,
devam eden I. Dünya Savaşı’nda Orta Doğu’nun
İngiltere çıkarlarına uygun olarak şekillendirilmesi hâlinde
Filistin’de bir Yahudi Devleti kurulması hedefine
Erişebileceklerini ümit ediyorlardı.
Giriş…
Bu makalenin konusu İlkçağ’dan beri dünyanın değişik ülkelerinde sürgünde yaşamakta olan Yahudilerin 19. Yüzyıl son çeyreği ile 20. Yüzyıl ilk çeyreğindeki Filistin’e dönme çabalarına ilişkindir.
Göçmenlerin amacı…
Dünyanın değişik ülkelerindeki Yahudiler 1882 yılından itibaren Filistin’e yerleşme çabaları içine girmeye başlamışlardı. Yahudilerin Filistin topraklarına yönelik ilgisi ve emelleri çok eski tarihlere dayanmaktadır. Bu göçmenlerin amacı, 2.000 yıl önce kovuldukları ve dünyanın değişik yerlerine gitmek üzere ayrılmak zorunda kaldıkları bu bölgede -tarihî anavatanlarında- bir Yahudi yurdu kurmaktı.
I. Siyonist Kongresi…
Bu maksada yönelik olarak, 1897 yılında İsviçre’nin Basel şehrinde I. Siyonist Kongresi, Dr. Theodor Herzl başkanlığında 200 delege ile toplanmış ve bu kongrede önemli kararlar alınmıştı. Bu kararlardan biri de Osmanlı Devleti’ne malî ve teknolojik yardım ile ekonomik kaynaklarının teknik gelişiminde katkı sağlanmasına karşılık Filistin topraklarında Yahudi yerleşim merkezlerinin kurulması müsaadesi istenmesi şeklindeydi.
Osmanlı Devleti’nin Politikası…
Siyonizm tehlikesini çok iyi gören Sultan II. Abdülhamit’in, Osmanlı tahtına çıktığında, ilk icrâatı, Filistin’in topraklarının tamamını, Saray’ın (Osmanlı Hânedanının) mülkü hâline getirmek olmuştur. Bu uygulama Filistin’de toprak satışı kesin olarak önlenmiştir. Ayrıca, Sultan II. Abdülhamit’in döneminde tahtta Filistin’e herhangi bir Yahudi göçüne de müsaade edilmemiştir.
II. Siyonist Kongresi…
1898 yılında yine Basel’de toplanan II. Siyonist [1] Kongresi’nde 2.000.000 sterlin sermayeli “Karen Kaymet” adlı bir fon vasıtâsıyla Filistin’de, Yahudi kolonileri teşkiline karar verilmiştir. Bu fon günümüzde de “Karen Kayemeth Lelsrale Jewish National Fund” ismiyle faaliyet göstermektedir.
Dr. Theodor Herzl’in Çabaları…
Siyonist camianın lideri ve Filistin’de özerk bir Yahudi devleti kurulması için çabalarda bulunan Dr. Theodor Herzl birçok kez Saray’a ve Bâb-ı Âlî’ye [2] mektup yazmış, İngiltere’nin aracılığı ve (1872-1908 döneminde Osmanlı Devleti’ndeki Yahudi tebânın hahambaşılığını yapan) Moşe Levi ile birlikte 1901 yılında Sultan II. Abdülhamit ile yapmış olduğu görüşmede çok cazip maddî tekliflerde bulunmuşsa da teklifleri Sultan II. Abdülhamit tarafından reddedilmiştir.
İngilizlerin Desteğine Yönelik Çabalar…
Bu girişimden sonuç alınamaması üzerine Yahudi diasporası [3] tarafından bir yandan Filistin’de bir Yahudi devleti kurulması konusunda İngilizlerin desteği alınmaya çalışılırken diğer yandan da İngiltere’ye müracaat ederek o zaman İngilizlerin elinde olan Sina Yarımadası’na yerleşmek istemişler, ancak Sina’da İngiliz yönetimi altında yaşayan Mısırlı Arapların yoğun direnişi karşısında Siyonistler bu plânlarını uygulayamamışlardı.
Filistin’deki İlk Yahudi Yerleşim Merkezi…
Filistin’deki ilk Yahudi yerleşim merkezi ise Doğu Avrupa’dan kaçan Yahudiler tarafından kurulmuştu. Yahudilerin “Rişon Lozyon”, Filistinli Arapların da “İyun Ğara” olarak adlandırdıkları bu yerleşim merkezinde 3.000 Yahudi iskân edilmişti.
Osmanlı Devleti’nin Yasal Düzenlemeleri…
Yahudilerin Filistin’e yerleşmek istediklerini çok erken sezen Osmanlı Devleti, Sultan II. Abdülhamit döneminde 1888 yılında çıkarılan bir kanunla Filistin’e toplu Yahudi göçünü yasaklamış, aynı kanunla Filistin’de yerleşik Yahudileri ziyarete gelen Yahudilerin bölgede kalış sürelerini de üç ay ile sınırlandırmıştı.
Dr. Haim Weizman…
Teodorl Herzl’in 3 Temmuz 1904 tarihinde ölümü üzerine Siyonist hareketin başına geçen Dr. Haim Weizmann [4] İngiltere Hükûmeti ile ilişkilerini geliştirmiş, bu çerçevede İngiltere’nin müstakbel başbakanı Lloyd George ile dost olması da bu konuda Yahudilerin elini güçlendirmiştir.
Yahudi Müzâhiri Bir İngiliz Başbakanı…
Yahudi lobisine yakın bir insan olan ve 6 Aralık 1916 tarihinde İngiliz Kâbinesinin başına geçen David Lloyd George da Yahudilerin Orta Doğu’ya yönelik isteklerini destekliyordu.
Yahudiler, devam eden I. Dünya Savaşı’nda Orta Doğu’nun İngiltere çıkarlarına uygun olarak şekillendirilmesi hâlinde Filistin’de bir Yahudi Devleti kurulması hedefine erişebileceklerini ümit ediyorlardı.
Yahudilerin ABD’deki Çabaları…
Bu çerçevede, İngiltere’deki Yahudiler, Başbakan Lloyd George’un desteğini aldıkları gibi, ABD’deki etkin Yahudi sermaye ve lobisi de ABD’nin İngilizler safında savaşa girmesi konusunda da çabalarda bulundular. Bu çabalar 1917 yılında meyvesini verdi de...
Israel Resurgent…
Norman Bertwich isimli bir Yahudi “Israel Resurgent” (İsrail Dirilişi) isimli kitabında, Filistin’de Yahudi devletinin, İngilizlerin siyasî ve malî yardımıyla kurulduğunu itiraf etmektedir.
Jabotinski’nin Fikri…
Bir Rus Yahudisi olan Vladimir Jabotinsky, [5] gönüllü Yahudilerden kurulacak askerî bir birlik ile kadim yurtları olan Filistin’e dönmenin daha kolay olacağı fikrini ortaya atmış, İngiltere’nin safında, I. Dünya Savaşı’na Yahudi bir birliğin katılmasının, Avrupa’da ve ABD’de Yahudilere karşı büyük bir sempati yaratacağını ve Siyonist hareketin güçlenmesine imkân sağlayacağını savunmuştur.
Siyon Katır Birliği…
Bu çerçevede İskenderiye’de 1915 yılında Siyonistlerin çabalarıyla oluşturulan (13 subay, çoğunluğu Rus Yahudi’si olan 500 asker, 20 at ve 750 katırdan oluşan) bir Siyon Katır Birliği buradan deniz yoluyla Gelibolu’ya götürülerek Çanakkale Cephesindeki İngiliz birlikleri arasında ulaşım hizmeti sağlamıştır.
Gazze ve Filistin’deki Muharebeler Esnasında...
Filistin’de ikâmet eden Yahudiler, I. Dünya Savaşı sırasında 1917 ve 1918 yıllarında Gazze-Filistin Muharebeleri esnasında İngilizlere çok değerli istihbarat desteği sağlamışlardı. Yahudilerin bu hizmetlerine karşılık, İngilizler tarafından da Yahudilerin Filistin’e yerleşmelerine müsaade edileceği vaat edilmişti.
Yahudi Tugayı…
Meşhur Balfour Deklarasyonu [6] olarak adlandırılan bu vaadi gerçekleştirmek için çekirdek bir nizamî Yahudi silahlı gücü oluşturulmuş, bu kuvvet 1918 yılında İngilizlerin yardımıyla bir Yahudi tugayına dönüştürülmüş ve İngilizlerle birlikte savaşmak üzere Mısır’a gönderilmişti.
Sonuç…
Filistin’in, Osmanlı Devleti’nden alınıp, İngilizlerin eline geçmesi her Yahudi’nin arzuladığı bir durumdu. Bunun için Siyonist Yahudiler tarafından İngilizlere her türlü yardım yapılmıştır.
Modern Ortadoğu’nun şekillenmesine yönelik 20. Yüzyılın ilk çeyreğindeki gelişmeler sonraki yazılarımızda farklı başlıklar altında devam edecektir.
© 2026. Bu makalenin / yazının içeriğinin telif hakları yazarına ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereği kaynak gösterilerek yapılacak kısa alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.
SONNOTLAR
[1] Siyonizm: Siyonizm, Yahudilerin, tarihteki Yahudi devletinin sınırları içinde, kendi kaderini tayin etme hakkını bir devlet kurarak gerçekleştirme ülküsünün ideolojisidir.
[2] Bâb-ı Âlî: Literal olarak yüce kapı anlamına geliyor olmakla birlikte Osmanlı Devleti’nde Tanzimatla birlikte ihdâs edilen bugünkü anlamda başbakanlık makamını ve yerleşkesini ifade etmek üzere kullanılan bir ifade.
[3] Diaspora: Köken itibarıyla Yunanca bir kelime olan bu kelime (çok) uzun zaman önce ana yurtlarından kopar/ıl/ak başka yerlerde azınlık olarak yaşamak zorunda kalan bir kavim, ulus ve yan inanç mensupları ve bunların durumunu ifade eder. Kelime hem ana yurttan kopma eylemini hem de ana yurttan kopup azınlık olarak yaşayan kimseleri ifade eder. Diaspora sadece işgal, sömürgecilik, zulüm ve siyasî nedenler gibi zorlama sonucu olmayan, ekonomik nedenlerden dolayı anavatanını terk eden toplumları da kapsamaktadır.
[4] Haim Weizman (1874-1952). Siyonist lider ve İsrail’in ilk Cumhurbaşkanıdır. 1897 yılındaki ilk Siyonist Kongresi’ni kaçırmış olmakla birlikte diğerlerine katılmıştır. Balfour Deklarasyonu'nun yayımlanması için uğraşmış, 1920-1931 ve 1935-1946 yılları arasında Siyonist Hareketin başkanlığı yapmış, 1948 yılında İsrail’in bağımsızlığını ilan etmesi üzerine İsrail’in cumhurbaşkanlığına seçilmiş, bu görevi Kasım 1952 ayında ölene dek sürdürmüştür.
[5] Vladimir Jabotinsky (1880-1940), Yahudi kökenli Rus–Amerikalı Siyonist önder ve gazeteci, İsrail’in kurulmasında önemli bir rol oynayan Siyonist Revizyonist hareketin kurucusudur.
[6] Balfour Deklarasyonu, David Lloyd George’un başbakanlığındaki İngiliz Savaş Komitesi’nde dışişleri bakanı olan Arhur Balfour’un girişimiyle başlatılan ve sonuçta Filistin’de (“İsrail” isimli) bir Yahudi devletinin kurulmasıyla sonuçlanan girişimdir.
KAYNAKLAR