Yüksek Lisans (özel öğrenci) ve Doktora ders dönemimde Gazi Üniversitesi Edebiyat Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Mehmet Akif TURAL Hocamın benden her hafta bir kitap okuyup ayrıntılı biçimde özetlememi istemesi, o günlerin yoğunluğunda zorlayıcı görünürdü. Bugün ise bunun bir “ödev” değil, bir “zihniyet terbiyesi” olduğunu daha iyi anlıyorum: Okumak yetmez; özetlemek yetmez, tartışmak ve kavramları hayata indirmek gerekir. Çünkü devletler hakkında konuşurken, duygular değil kavramlar yol gösterir. Bir eseri gerçekten anlamak, yalnız ana fikrini aktarmakla değil; iddiasını, sınırlarını ve uygulanabilirliğini kendi tarihî tecrübemiz içinde sınamakla mümkündür.
Bu yazının çıkış noktası da tam burasıdır: Devletler, iyi niyetle ayakta kalmaz; romantizmle güçlenmez, temennilerle varlığını sürdüremez. Devletlerin yükseliş ve düşüşleri, çoğu zaman “ahlâkî üstünlük” yarışından değil, kurumsal kapasite yarışından doğar. Daron Acemoğlu ve James A. Robinson’un 2012 yılında kaleme aldığı “Ulusların Düşüşü” (Güç, Zenginlik ve Yoksulluğun Kökenleri, 45. Baskı, Çev. Faruk Rasim Velioğlu, Doğan Kitap Yay., İstanbul, 2019) adlı eseri, bu gerçeği modern bir dille ve ikna gücü yüksek bir çerçeveyle ortaya koyar.
Eserin temel tezi, basit ama sarsıcıdır: Ulusların zenginliği ya da yoksulluğu; coğrafyadan, iklimden, hatta tek başına kültürden çok, kurumların niteliğiyle ilgilidir. Kapsayıcı kurumlar, toplumun enerjisini üretime ve yeniliğe yönlendirir; sömürücü kurumlar ise gücü dar bir çevrede toplar, kısa vadede “düzen” görüntüsü üretse bile uzun vadede devlet organizmasını içten çürütür. Buraya kadar, pek çok ülke için geçerli bir açıklama yapılmış olur.
Eser bu tezi İngiltere, Fransa, İspanya, Latin Amerika, Kore, Kongo, Çin ve Sovyetler Birliği gibi farklı örnekler üzerinden temellendirir. 1346’da başlayarak Avrupa’yı derinden sarsan Kara Ölüm (Veba), 1688 Görkemli Devrimi, Sanayi Devrimi (özellikle 1832 Reform Yasası) ve 1789 Fransız İhtilali Avrupa’nın kurumsal yapısını dönüştüren başlıca tarihi büyük gelişmelerdir. Kuzey ve Güney Kore ayrışması ve Afrika’daki sömürgeci kurumlar kitabın ana omurgasını oluşturur. Yazarlara göre ekonomik başarıyı belirleyen asıl unsur, mülkiyet hakkını koruyan, yeniliği teşvik eden ve geniş toplum kesimlerini sisteme dahil eden kapsayıcı kurumlardır. Buna karşılık siyasal gücün dar bir elitin elinde toplandığı sömürücü yapılar, kısa vadede büyüme gösterebilse de kalıcı refah ve kurumsal denge üretemez.
Bu çerçeve güçlüdür. Çünkü devletlerin yalnız ahlâkî niyetlerle değil, işleyen kurumlarla ayakta kaldığını hatırlatır. Gerçekten de tarih, iyi niyetin tek başına yetmediğini; hukuk, idare, mülkiyet, temsil ve teşvik düzeninin belirleyici olduğunu gösterir. Bu bakımdan eser, kurumsal kapasite ile tarihî sonuçlar arasındaki ilişkiyi açıklamak bakımından önemli bir teorik imkân sunar.
Ancak burada dikkat çekici bir sınır da vardır: Eser, Türkiye’yi ve Osmanlı Devleti’ni merkezî bir inceleme alanı olarak ele almaz. Osmanlı’ya zaman zaman değinse de bunu daha çok ana fikrini desteklemek için yapar. Dolayısıyla kitap, Türkiye’nin modernleşmesini, Osmanlı’nın son dönem kurumsal dönüşümünü, Millî Mücadele’yi veya Cumhuriyet’in kurucu iradesini çözümleyen bir çalışma değildir. Bu nedenle Türkiye üzerine konuşmak, yazarların hükümlerini tekrar etmekten çok; onların kuramsal çerçevesini kendi tarihî tecrübemiz üzerinde çözümlemeye çalışmak anlamına gelir.
Türkiye söz konusu olduğunda mesele, yalnızca “kapsayıcı-sömürücü” ayrımıyla açıklanamayacak kadar katmanlıdır. Osmanlı’nın son döneminde kurumlar, yoğun dış baskıların ve güç dengesi değişimlerinin etkisi altında sarsılmış; ancak bu sarsıntı karşısında verilen siyasî ve askerî mücadeleler içinde yeniden şekillenmiştir. Çünkü kurumlar sabit ve donmuş yapılar değildir; tarihî şartlar değiştikçe dönüşmeleri kaçınılmazdır. Asıl belirleyici olan, bu değişimin hangi irade ve hangi zihniyetle yönlendirildiğidir.
Sanayi çağının yükselişiyle birlikte Avrupa’nın hammadde arayışı ve pazar ihtiyacı artarken, Osmanlı coğrafyası yalnızca askerî hedef değil, aynı zamanda ekonomik bir çekim alanına dönüşmüştür. Bu tabloyu yalnız “geri kalmışlık” diye okumak eksiktir. Bu, aynı zamanda kurumların çağ ile uyumsuzlaşmasıdır. Devlet aygıtı yerinde durur; fakat dünya hızlanmıştır.
Burada “zihniyet” meselesi belirleyici hâle gelir. Zira kurumlar sadece yönetim tekniği değildir; bir dünya görüşünün taşlaşmış biçimidir. Bu yüzden tarihte bazı dönemler vardır ki, kurum tartışması aslında şu sorunun tartışmasıdır: “Bu toplum hangi uygarlık düzeninin parçası olacaktır?” Türkiye’nin modernleşme tecrübesi bu sorunun sert bir cevabını aramıştır. Cevapların kolay olmadığını da bizzat tarih göstermiştir.
Bu noktada Almanya örneğiyle birlikte düşünmek ufuk açıcıdır. Almanya’nın modern devlet geleneği, kurumların “süreklilik” içinde güçlenmesine dayanan bir çizgi üretmiştir; ama bu, Almanya’nın kriz yaşamadığı anlamına gelmez. İki büyük dünya savaşı, rejim değişimleri, bölünme ve birleşme… Buna rağmen kurumsal kapasite yeniden üretilebilmiştir. Türkiye’nin farkı, modernleşme baskısını Osmanlı Devleti’nin çözülmesi, işgal tecrübesi ve yeni bir devlet kurma zorunluluğu ile aynı dönemde yaşamış olmasıdır. Yani Türkiye’nin kurumsal mücadelesi, sadece “reform” değil, aynı zamanda varlık mücadelesi düzleminde yürümüştür.
Bu nedenle Türkiye’de kurumlar üzerine konuşurken iki uca savrulmak kolaydır:
1- Her şeyi “niyete” bağlayıp kurumsal gerçeği hafife almak.
2- Her şeyi “kurumlara” indirgerken zihniyeti, tarihîn akışını değiştiren olayları ve şahsiyetleri, dış baskıları görmezden gelmek.
Oysa Türkiye’nin hikâyesi, kurumların ancak bir zihniyet çerçevesi içinde anlam kazandığını; zihniyetin de somut gücünü kurumlar üzerinden ürettiğini gösterir. Kurumsal yapı ile tarihsel bağlam birlikte okunmadığında, analiz eksik kalır.
Bugün Türkiye’de eğitimden adalete, ekonomiden bürokrasiye uzanan tartışmaların çoğu, yüzeyde teknik görünse de derinde bir “kurum meselesi”dir. Kurum meselesi ise nihayetinde “devlet organizmasının” hangi mantıkla çalışacağı sorusudur. Bu soru, yalnız geçmişi anlamak için değil, geleceği kurmak için de belirleyicidir.
Tam burada bir kavşak açılır: Acemoğlu-Robinson bize kurumların önemini anlatır; fakat kurumların neden belli dönemlerde yetersizleştiği sorusu bizi daha geniş bir çerçeveye taşır. Çünkü bazen kurumlar kötü olduğu için değil; çağ değiştiği için işlevsiz kalır. Kurumlar, uygarlık değişimi karşısında eski anlayışlarla hareket ettiğinde, devlet organizması bir süre ayakta kalsa bile giderek yorulur. Dolayısıyla Ulusların Düşüşü, Türkiye’yi açıklayan nihai bir eser değildir; fakat Türkiye’yi yeniden düşünmek için güçlü bir teorik imkân sunar.
Bu nedenle bir sonraki yazıda, kurumsal meseleye “uygarlık değişimi” yönünden bakacağız. Alvin Toffler’ın Üçüncü Dalga yaklaşımı, Türkiye’nin kurumsal tartışmalarına sadece siyaset üzerinden değil; tarım-sanayi-bilgi eksenindeki büyük dönüşüm üzerinden düşünme imkânı verir. Çünkü bazen mesele, kimin daha haklı olduğu değil; hangi dalganın geldiğini görüp göremediğimizdir.
Devam edecek…
