Dünya Futbol Şampiyonası, Avrupa’da yaşayan Türkler için kimlik ile aidiyet arasındaki bağı yeniden görünür kıldı. Alman futbolcu Deniz Undav’ın başarısı futbolun ötesine taşındı. Ailesinin Türkiye kökenli Ezidi azınlığa mensup olması; basında, medyada ve sosyal medyada siyasi bir tartışma konusuna dönüştü. Haberler, oyuncunun yeteneği ve Almanya’da yetişmiş olmasından çok kökenlerine odaklandı. Kürt ve Ezidi kimlikleri arasındaki fark yeterince dikkate alınmadan, Undav’ın Kürt kökenli olduğu vurgulandı. Böylece konu, yanlış biçimde Avrupalı Müslümanların kimlik ve aidiyet sorunlarıyla ilişkilendirildi.
Mesut Özil olayı, futbol, kimlik ve aidiyet konusundaki gerilimi açıkça ortaya koymuş; kamuoyunda ve siyasette geniş tartışmalara yol açmıştı. Almanya, başarılı Türklerin ülkeye aidiyetinden emin olmak istiyor; Mesut Özil gibi rol modellerin uyum politikası açısından sembolik bir güç taşıdığını biliyordu. Ancak Özil’in Türkiye’deki seçimler öncesinde Cumhurbaşkanı R. Tayyip Erdoğan ile fotoğraf çektirmesi, tartışmayı Türklerin Almanya’ya aidiyeti meselesine dönüştürdü. Alman kamuoyu, iki kültürlülüğün beraberinde getirdiği tercihlerden şüphe duyarken; Özil, başarısına rağmen Almanya’da tam anlamıyla kabul görmediğini söylüyordu. Bu durum, Almanya’daki Türklerde sürekli misafir kalma ve yerlileşememe hissini görünür kıldı. Aynı fotoğraf karesinde yer alan İlkay Gündoğan‘ın bu tartışma sonrasında aldığı farklı tutum ayrıca incelenmeye değerdir.
Benzer şekilde 2024 Avrupa Futbol Şampiyonası'nın Almanya'da düzenlenmesi; futbolu doğrudan göç, kimlik ve aidiyet konularına bağlamıştı. Attığı gol sonrası Melih Demiral'ın yaptığı Bozkurt işareti kısır tartışmalara yol açmıştı.
Yıldız futbolcular üzerinden köken, folklorik hareketler, fotoğraflar ve sembolik işaretler etrafında yürütülen aidiyet tartışmaları şunu gösteriyor: Futbol, kimlik siyaseti için doğru ve etik biçimde kullanılmalıdır. Yorumların bağlamından koparılması, göç koşullarındaki topluluklarda ‘milli cemaatleşme ve cepheleşme’ riskini artırır ve toplumsal ayrışmayı derinleştirir. Bu nedenle futbol, göç ve kimlik bağlamında dikkate alınması gereken bazı noktaları vurgulamak gerekir.
Futbolun kimlik kurucu rolü
Futbol yalnızca bir spor dalı değil, aynı zamanda toplumsal, iktisadi ve siyasi çıkarları yansıtan güçlü bir olgudur. Toplumda ortak kimlik ve aidiyet duygusunu geliştirme kapasitesi yüksektir: Bir şehir takımı hemşehrilik bağlarını güçlendirebilir; Alman Millî Takımı Almanya ile özdeşleşmeyi ve ülkeye aidiyet duygusunu artırabilir. Bu nedenle futbol, göç sonrası toplumsal ilişkilerin kurulmasında önemli bir rol oynuyor.
Futbolun kimlik kurucu işlevi, milliyetçi içe kapanma ile dünyaya açıklık arasında bir gerilim yaratıyor. Almanya, göç sonrası toplumsal değişimi 1990’lı yılların sonlarından itibaren futbola yansıtmıştır. Zamanla popülist milliyetçi beklentiler ile yenilikçi ve kapsayıcı bir gelecek anlayışı arasında denge kurmayı başarmıştır. Futbolun toplumsal kaynaştırıcı rolünü kabul etmiş; 2010’dan bu yana toplumdaki çeşitliliği millî takımda görünür kılmayı hedeflemiştir. Bu olumlu rolün güçlenmesi için dikkate alınması gereken bazı noktalar vardır.
Futbol, uyum sorunlarıyla baş etme yöntemlerinden biri
Futbol, Avrupalı Türklerin kimlik ve aidiyet oluşumunda vazgeçilmez bir rol oynamıştır. 1960’lardan bu yana gurbetin kendine özgü sorunlarıyla baş etmenin önemli yollarından biri olmuştur. Türk kulüpleri, diasporanın duygusal belleğini korurken örgütlenmelerini kökenlerini temsil eden yapılar üzerine kurmuştur. Almanya’da saygınlık kazanmak ve kabul görmek için yoğun çaba göstermişlerdir. Böylece gurbetteki kuşakları birbirine bağlayan bir göç belleği oluşmuş ve Alman toplumu ile temas kurabilecekleri bir kanal açılmıştır. Kulüpler, Alman spor yaşamına katılarak bünyelerinde Alman sporculara da yer vermiş ve toplumsal çoğulculuğa katkı sunmuştur. Türk kökenli futbolcular ise gurur kaynağı olmuş, yeni nesillerin özgüvenini artırmıştır.
Çoklu aidiyet duygusu
Türkiye’den gelen insanlar, Almanya’ya vardıkları günden bu yana kim olduklarını ve ne istediklerini çoğu zaman çelişkili bir süreç içinde tartışıyor. Yeni kuşaklarla birlikte artık iki vatana, iki dile ve iki kültüre sahipler. Arabalarına ve evlerinin pencerelerine Türk ve Alman bayrakları asmaları, çocuklarının yanaklarına iki ülkenin bayrağını çizdirmeleri bu çift aidiyeti görünür kılıyor. Birbirleriyle Almanca konuşurken Türkiye’ye yakınlık hisseden gençler de var. Hem Alman hem de Türk millî takımlarını destekliyorlar. Türkiye’den de Almanya’dan da oldukları gibi saygı ve kabul bekliyorlar. Bu durum bir kimlik bölünmesi değil, kimliğin zenginleşmesi olarak görülmelidir.
Kültürel sınırlar
Futbol, toplum için yalnızca bir spor dalı değil; kolayca toplumsal ve siyasal bir meseleye dönüşebilen güçlü bir alandır. Özil olayı, Bozkurt işareti ve Undav etrafında alevlenen tartışmalar, ‘milli cemaatleşme ve cepheleşme’ riskini artırıyor. Bu süreçte Türkler, hakir görülme ve mağduriyet duygusuyla Türk kimliğini daha güçlü vurgularken; Almanlar Türkleri yeniden ötekileştirip Almanya’ya aidiyetlerini sorguluyor. Böylece kimlikler yapay sınırlar içine kapanıyor, topluluklar arasındaki mesafe büyüyor ve tartışmalar Avrupa’da yükselen aşırı sağ hareketleri besliyor. Bu durum, göç sonrası Almanya’da ortak bir gelecek inşa etme perspektifi açısından ciddi bir sorun oluşturuyor.
Futbolun Birleştirici tarafları ön plana çıkarılmalı
Kısır tartışmalar, sporun ilişkileri güçlendiren olumlu yönünü gölgeliyor. Oysa Avrupalı Türklerin spor tarihi önemli kazanımlar ortaya koymuştur. Örneğin 2024 Avrupa Şampiyonası’nda hem Türk hem de Alman millî takımının kaptanları Almanyalı Türk’tü. Türk kökenli futbolcular, Alman kulüplerinde ve millî takımında önemli roller üstleniyor. Almanyalı Türk futbolcular 1980’lerden bu yana Türk Millî Takımı’nın vazgeçilmez bir parçası olmuştur. Türk Millî Takımı, karma evliliklerden doğan başarılı bir kuşağı da kadrosuna katmıştır. İki ülke iyi oyuncular için rekabet ederken Hamit Altıntop gibi isimler Türk futboluna yönetici olarak da yön veriyor. Pek çok futbolsever, yaşadığı şehrin ve bölgenin takımını destekliyor. Çok sayıda Alman teknik adam da Türk-Alman futbol etkileşimine katkı sunuyor. Bu olumlu örneklerin şampiyonalar bağlamında daha fazla öne çıkarılması gerekir.
Futbol, dostlukları güçlendirmeli ve düşmanlıkları azaltmalıdır. Ancak yanlış yürütülen tartışmalar, iki kültürlü insanları tek taraflı tercihlere zorlayarak onları kendilerine yabancılaştırıyor. Şampiyonaların kimlik açısından başarısı, insanların köklerini inkâr etmeden Almanya’nın bir parçası olabilmesinde yatmalıdır. Doğru tutum, bireylerin iki kültürün olumlu yönlerini harmanlama ve kendi tercihlerini yapma hakkına saygı göstermektir.
