Almancada bir söz vardır: “Hast du was, bist du was.” Türkçeye, “Bir şeyin varsa bir şeysin.” şeklinde aktarılabilir. İnsanın toplumdaki yerini sahip olduklarıyla ilişkilendiren bu söz, devletler bakımından daha derin bir soruyu gündeme getirir: Bir devleti devlet yapan, sahip olduğu topraklar, nüfus, ekonomik kaynaklar ve askerî güç müdür? Yoksa bütün bunları bir arada tutan ve onlara yön veren hâkimiyet anlayışı, irade ve teşkilatlanma kabiliyeti midir?
Devlet, sosyolojik bakımdan belirli bir ülke üzerinde siyasi otorite etrafında teşkilatlanmış insan topluluğu; hukuki bakımdan kamu yararını gerçekleştirmekle yükümlü bir tüzel kişiliktir. Millî hâkimiyet anlayışında ise milletin hukuki şahsiyet kazanmış hâlidir. Atatürk’ün Medeni Bilgiler’de ortaya koyduğu devlet-vatandaş ilişkisi de karşılıklı hak ve yükümlülüklerin hukuk çerçevesinde düzenlenmesine dayanır.
Hâkimiyet, devletin ülkesindeki üstün kamu otoritesi ve dış ilişkilerindeki bağımsızlığıdır. İrade ise hukuk oluşturma, karar alma ve uygulama kudretidir. Bu kudret, ehliyetli ve liyakatli yöneticiler eliyle kamu yararına dönüştürüldüğü ölçüde anlam kazanır.
Cumhuriyet, devlet başkanlığının kalıtsal hükümdarlığa dayanmadığı yönetim biçimidir. Demokrasi ise siyasi iktidarın meşruiyetini halk iradesinden aldığı, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alındığı yönetim anlayışıdır. Halkçılık, vatandaşların eşitliğini ve ortak yararını esas alır.
Devletin yönetim biçimi ile teşkilat yapısı farklı meselelerdir. Üniter devlette yasama yetkisi tek bir devlet bütünlüğü içerisinde kullanılırken federal devlette anayasal yetkiler federal devlet ile federe birimler arasında paylaşılır. Bu ayrım, demokratik gelişmişliğin ölçüsü değildir.
Osmanlı Devleti’nin çözülüşü, savaşlar ve işgaller, Türk milletinin siyasi varlığını tehdit etmiştir. Millî Mücadele, bu şartlarda bağımsızlığı kazanmanın yanında hâkimiyetin kaynağını yeniden belirleyen bir irade olarak ortaya çıkmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılması, 1921 tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet’in ilanı, siyasi meşruiyetin hanedandan millete geçişinin tarihî ve hukuki aşamalarıdır.
Atatürk’ün büyüklüğü, kurduğu devlet kadar ardında bıraktığı düşünce mirasında da görülür. Nutuk’ta (1919-1927) milletine ve tarihe sunduğu Millî Mücadele’nin muhasebesi ile Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri’nde ortaya koyduğu devlet, millet, bağımsızlık ve barış anlayışı, Türkiye Cumhuriyeti’nin ana kaynaklarındandır. Vefatının ardından eski savaş karşıtlarının dahi kendisini saygıyla anması, dünyanın farklı coğrafyalarında adına dikilen anıtlar ve UNESCO’nun doğumunun yüzüncü yılını 1981 yılı anma programına alması, bu mirasın uluslararası değerini gösterir. O, savaş meydanlarında bağımsızlık uğruna mücadele etmiş, barış zamanında ise kurduğu Cumhuriyet’i insanlığın ortak değerleriyle buluşturmaya çalışmıştır.
Atatürk’ün düşünce mirasının devlet teşkilatlanmasına yansıyan temel unsurlarından biri de Türkiye’nin üniter yapısıdır. Bu yapı, Osmanlı Devleti’nin çözülüşünden Millî Mücadele’ye uzanan tarihî tecrübeden bağımsız değerlendirilemez. Millet, ortak tarih, kültür ve gelecek iradesi etrafında birleşmiş şuurlu bir topluluktur. Ziya Gökalp’in ortak dil ve kültürü, Atatürk’ün ise ortak hatıraları ve birlikte yaşama iradesini öne çıkaran millet anlayışları, milliyetçiliğin soy esasına indirgenemeyeceğini gösterir. Milliyetçilik, geçmişe bağlılıktan ibaret değil, ortak geleceği kurma iradesidir. Cumhuriyet’in kuruluşunda millî egemenlik, siyasi bağımsızlık ve ülke bütünlüğü bu anlayışın birbirini tamamlayan esasları olmuştur.
Cumhuriyet’in kuruluş esasları anayasal düzende de karşılığını bulmuştur. 1982 Anayasası’nın ilk üç maddesi, devletin Cumhuriyet niteliğini, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti esaslarını, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü, resmî dilini, bayrağını, millî marşını ve başkentini düzenler. Dördüncü madde ise bu hükümlerin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmelerinin teklif edilemeyeceğini açıkça belirtir. Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi ve kamu hizmetlerinin etkinleştirilmesi üniter yapı içerisinde mümkündür. Ancak yasama yetkisinin anayasal olarak federal ve federe düzeyler arasında paylaştırılması, devletin teşkilat yapısını değiştiren ayrı bir meseledir.
Devlet aklı, değişen şartlara cevap verirken kuruluş ilkeleriyle yenilenmesi gereken yöntemleri birbirinden ayırt edebilmektir. Türkiye’nin ihtiyacı da millî egemenliği ve anayasal bütünlüğü korurken hukukun üstünlüğünü, liyakati, eğitimi ve üretimi güçlendirmektir. Çünkü kurumların değeri, varlıklarından ziyade görevlerini yerine getirebilme kabiliyetlerinde ortaya çıkar.
Başlangıçtaki söze dönelim. Bir devletin sahip oldukları elbette önemlidir. Fakat toprağı vatan, insan topluluğunu millet, kaynakları refah, yetkiyi adalet hâline getiremeyen bir teşkilatın gerçek kudretinden söz edilebilir mi? Devleti devlet yapan, sahip olduklarının çokluğu değil, onları milletin ortak geleceğine dönüştürebilen iradesidir.
Bugün, 10 Kasım’da, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü anmak, bizlere bıraktığı Cumhuriyet’in değerini kavramak ve onu gelecek kuşaklara taşıma sorumluluğunu yeniden hatırlamaktır. Nitekim O’nun manevi mirasına ilişkin şu sözleri, geçmişten geleceğe uzanan bir yol göstericidir:
“Ben manevî miras olarak hiçbir nas, hiçbir dogma, hiçbir donmuş ve kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevî mirasım ilim ve akıldır. Benden sonra, beni benimsemek isteyenler, bu temel mihver üzerinde akıl ve ilmin rehberliğini kabul ederlerse, manevî mirasçılarım olurlar.”
Saygı, özlem ve minnetle…
Kaynakça
Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk (1919-1927), Yay. Haz. Zeynep Korkmaz, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2018.
Atatürk’ün Kültür ve Medeniyet Hakkındaki Sözleri, AKDTYK, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara, 1990.
İnan, A. Afet, Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, 4. Baskı, TTK Yay., Ankara, 2020.
Keskin, Mustafa, Atatürk’ün Millet ve Milliyetçilik Anlayışı, AKDTYK, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 1999.
Kocatürk, Utkan, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Genişletilmiş 2. Basım, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.
Şimşir, Bilâl N., Atatürk’ün Büyük Söylevi Üzerine Belgeler, AKDTYK, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara, 1991.
Tural, Mehmet Akif, “Atatürk Milliyetçiliği ve Millî Egemenlik”, Türk Dünyası Aylık Fikir-Kültür-Araştırma Dergisi, Yıl: 10, Sayı: 45, Haziran-Temmuz 2008.
Tural, Mehmet Akif, Saltanatın Otopsisi veya Millî Hâkimiyet Yolunda Çekilen Çileler, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara, 1999.
Tural, Mehmet Akif, Sevim Ali, Öztoprak, İzzet, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2006.
Tural, Sadık K., Sorulara Cevaplar I, Akçağ Yayınları, Ankara, 2014.
Yaşar, Volkan Türkiye’nin Modernleşme Sürecinde Ankara Halkevi ve Faaliyetleri (1932-1951), Net Kitaplık Yayınları, Ankara, 2025.
Yorum yaz
Yorumları göster0 yorum
Yorumu bildir