Aynı Çağ Değil, Aynı Soru
Tarihçiler uzun yıllardır şu soruya cevap aramaktadır: Tarihî süreçlerde belirleyici olan şahsiyetler midir, yoksa onları ortaya çıkaran şartlar mı? Bu tartışmaya verilen cevaplar farklılık gösterse de tarihî olayları değerlendirirken hem şartları hem de bu şartlar içerisinde karar alan insanları birlikte ele almak gerekir.
George Washington, Otto von Bismarck ve Mustafa Kemal Atatürk bu tartışmayı somutlaştıran önemli örneklerdir.
Bu üç isim farklı yüzyıllarda, farklı coğrafyalarda ve farklı toplumlarda yaşamıştır. Buna rağmen tarih yazımında çoğu zaman devlet kurucu veya devlet kuruculuğuna yön veren şahsiyetler arasında değerlendirilirler. Çünkü her biri, mevcut düzenin ciddi bir kriz yaşadığı dönemlerde ortaya çıkmış ve karşı karşıya kaldıkları temel meseleye kendi şartları içerisinde bir cevap üretmiştir.
Washington’un yaşadığı dönemde Kuzey Amerika’daki İngiliz kolonileri ile Londra yönetimi arasındaki gerilim giderek büyüyordu. Vergi meselesi, temsil sorunu ve bağımsızlık düşüncesi sonunda silahlı mücadeleye dönüştü. Ancak Amerikan bağımsızlık hareketinde (1774-1783) dönemin siyasî gerilimlerinin yanı sıra aydınlanma düşüncesi, İngiliz siyasal geleneği ve kolonilerde gelişen yerel yönetim tecrübesi de bağımsızlık fikrinin güçlenmesinde etkili olmuştu.
Virginia’da yetişen Washington, askerî ve idarî tecrübeleri sayesinde bağımsızlık mücadelesinin önde gelen isimlerinden biri hâline geldi. Kıta Ordusu Başkomutanı olarak savaşın merkezinde yer aldı ve Yorktown Zaferi ile bağımsızlık sürecinin belirleyici dönüm noktalarından birine imza attı. Ancak Washington’u farklı kılan zaferden sonra nasıl bir yol izlediğidir.
Bağımsızlık savaşını kazanan bir komutan olarak siyasî iktidarı şahsında toplaması mümkündü. Fakat Washington farklı bir tercih yaptı. Yeni devletin ilk başkanı olmasına rağmen monarşik eğilimleri reddetti, iki dönem sonunda görevinden ayrıldı ve kişisel iktidarın değil kurumların güçlenmesine öncelik verdi. Böylece bağımsız bir devlet ortaya çıkarmasının ardından, bu devletin kurumsal bir siyasal düzene dönüşmesine de katkı sağladı.
Bismarck’ın karşı karşıya bulunduğu mesele ise farklıydı. Onun önünde bağımsızlık mücadelesi veren koloniler değil, siyasî bakımdan parçalanmış bir Alman dünyası vardı. Aynı dil ve kültür çevresine mensup çok sayıda devletçik ve prenslik ortak bir siyasî yapı altında birleşmemişti. Fransız İhtilali ve Napolyon Savaşları sonrasında Avrupa’da yükselen milliyetçilik düşüncesi, Alman birliği fikrinin toplumsal taban kazanmasında önemli rol oynamıştı.
Prusya’nın önde gelen devlet adamlarından biri olan Bismarck, diplomatik ve idarî tecrübelerinin de etkisiyle Avrupa güç dengelerini yakından tanımıştı. Daha sonra “Realpolitik” olarak anılacak siyaset anlayışı doğrultusunda diplomasiyi, askerî gücü ve uluslararası dengeleri birlikte kullanarak Alman birliğinin kurulmasında belirleyici rol oynadı.
Danimarka, Avusturya ve Fransa ile yapılan savaşlar sonunda Alman birliği büyük ölçüde tamamlandı ve 1871 yılında Alman İmparatorluğu ilan edildi. Ancak Bismarck’ın karşısındaki asıl soru bundan sonra ortaya çıkmıştı: Birlik nasıl korunacaktı?
Bu nedenle Alman birliği sağlandıktan sonra Avrupa’da yeni fetihler peşinde koşmaktan çok mevcut dengeyi korumaya yöneldi. İttifak sistemleri kurdu, Almanya’yı Avrupa diplomasisinin merkezine yerleştirmeye çalıştı ve sosyal güvenlik uygulamalarıyla devletin toplumsal yönünü güçlendirdi. Böylece yalnızca birliği sağlayan bir siyasetçi değil, kurduğu yapının devamlılığını düşünen bir devlet adamı olarak da öne çıktı.
Mustafa Kemal Atatürk’ün karşılaştığı şartlar ise daha farklıydı. Osmanlı Devleti uzun yıllar süren savaşların ardından Birinci Dünya Savaşı’nı kaybetmiş, Anadolu’nun önemli bölümleri işgal edilmiş ve devletin geleceği belirsiz hâle gelmişti. Bununla birlikte Osmanlı Devleti’nin son yüzyılı yalnız askerî gerilemenin değil, anayasal yönetim, vatandaşlık ve modernleşme arayışlarının da yaşandığı bir dönemdi. Bu nedenle ortaya çıkan mesele sadece bir bağımsızlık mücadelesi değil, aynı zamanda tıpkı Washington ve Bismarck örneklerinde olduğu gibi yeni bir devlet düzeninin nasıl kurulacağı meselesiydi.
Bu noktada farklı yollar tercih edilebilirdi. Saltanatın devam ettiği, hanedanın merkezde kaldığı veya dinî otoritenin siyasî yapı üzerindeki belirleyiciliğini sürdürdüğü modeller mümkündü. Ancak yapılan tercih farklı oldu. Saltanat kaldırıldı, Cumhuriyet ilan edildi ve siyasî meşruiyetin kaynağı olarak millî egemenlik anlayışı benimsendi. Eğitim başta olmak üzere ekonomi, hukuk, kültür vd. alanlarında gerçekleştirilen düzenlemeler de bu yeni devlet anlayışını güçlendirmeye yöneldi.
Bu nedenle Atatürk’ün tarihî rolü sadece bir kurtuluş mücadelesinin lideri olmasında değil, zafer sonrasında kurulacak devletin karakterine ilişkin tercihlerinde de görülmektedir.
Bu üç örnek birlikte değerlendirildiğinde dikkat çekici bir tablo ortaya çıkmaktadır. Washington’un önünde bağımsızlık, Bismarck’ın önünde birlik, Atatürk’ün önünde ise bağımsızlıkla birlikte yeniden kuruluş meselesi bulunuyordu. Şartlar farklıydı; ancak üçü de benzer bir tarihî soruyla karşı karşıya kalmıştı: Elde edilen başarı nasıl kalıcı bir devlet düzenine dönüştürülecekti?
Bu nedenle tarihî sonuçları yalnız şartlarla veya yalnız şahsiyetlerle açıklamak yeterli değildir. Şartlar soruları ortaya çıkarır; şahsiyetler ise verdikleri cevaplarla tarihin akışını etkilerler. Benzer krizlerin farklı sonuçlar, benzer başarıların ise farklı devlet modelleri doğurabilmesinin nedeni de budur.
Bir sonraki yazıda, büyük savaşların ortaya çıkardığı yeni şartlar ve bu şartların içinden yükselen farklı liderlik modelleri üzerinde duracağız.
Devam edecek…
