Toplumları Değiştiren Güç Nedir?
Aynı baskılar altında yaşayan toplumlar neden farklı yolları tercih eder? Benzer sorunlarla karşılaşan milletler niçin birbirinden tamamen farklı sonuçlara ulaşır? Bunun cevabı yalnız ekonomik şartlarda, askerî dengelerde veya uluslararası gelişmelerde aranamaz. Bazen tek bir fikir, bazen de o fikri topluma taşıyan bir şahsiyet, tarihin akışını değiştirebilir.
Mahatma Gandhi (1869-1948), Nelson Mandela (1918-2013) ve Ruhullah Humeyni (1902-1989), bu gerçeği farklı dönemlerde ve farklı yöntemlerle ortaya koyan üç önemli örnektir. Ortaya koydukları mücadele biçimleri birbirinden farklı olsa da her biri yaşadığı toplum üzerinde derin izler bırakmış ve kendi dönemlerinin siyasal dönüşümlerinde belirleyici rol oynamıştır.
Ancak fikirlerin toplumları dönüştürebilmesi için yalnız güçlü şahsiyetler yeterli değildir. Bu fikirlerin geniş kitlelere ulaşmasını sağlayacak araçlara da ihtiyaç vardır. XV. yüzyılda Çin ve Uygurlarda daha erken örnekleri görülmekle birlikte, hareketli metal harf sistemiyle matbaayı geliştiren Alman Johannes Gutenberg, Avrupa’da bilgi dolaşımını köklü biçimde değiştirmiştir. Kitapların daha hızlı ve daha düşük maliyetle çoğaltılabilmesi, fikirlerin daha geniş kitlelere ulaşmasına imkân sağlamış; bu durum yalnız bilimsel gelişmeleri değil, toplumsal ve siyasî dönüşümleri de hızlandırmıştır.
Nitekim Orta Çağ’ın sonlarında Avrupa’da dinî otoritenin, siyasî yapının ve toplumsal düzenin eleştirilmeye başlanmasında matbaanın önemli bir payı olmuştur. Martin Luther başta olmak üzere birçok düşünür ve din adamının görüşleri kısa sürede geniş coğrafyalara yayılmış; Reform Hareketi böylece yalnız dinî bir tartışma olmaktan çıkarak Avrupa’nın siyasal ve toplumsal yapısını değiştiren bir sürece dönüşmüştür. Mevcut düzenin bozulacağı endişesiyle bu yeni teknolojiye karşı çıkan çevreler de bulunmuştur. Osmanlı Devleti’nde matbaanın Avrupa’ya göre daha üç yüz yıl geç yaygınlaşmasında dinî hassasiyetlerin yanı sıra hattatlık geleneği, ekonomik yapı ve bürokratik alışkanlıklar da etkili olmuştur.
Böylece fikirlerin dolaşım hızı artmış, toplumları etkileyen şahsiyetlerin düşünceleri daha geniş kitlelere ulaşabilmiştir. Sonraki yüzyıllarda Gandhi, Mandela ve Humeyni gibi isimlerin milyonlar üzerinde etkili olabilmelerinin arkasında da artık çok daha gelişmiş iletişim ve yayın imkânları bulunuyordu.
Gandhi’nin ortaya çıktığı Hindistan uzun yıllar İngiliz sömürge yönetimi altında yaşamıştı. Siyasî bağımsızlığın yanında ekonomik ve toplumsal bağımlılık da giderek derinleşmişti. Gandhi, Henry David Thoreau’nun sivil itaatsizlik anlayışından etkilenerek şiddet yerine pasif direnişi benimsedi. 1930 Tuz Yürüyüşü gibi sembolik eylemler siyasî sonuçlar doğurdu. Ancak milyonlarca insanın ortak bir hedef etrafında birleşmesini de sağladı. Gandhi’nin en önemli başarısı, devlet gücünü ele geçirmeden önce toplum üzerinde ahlâkî bir meşruiyet kurabilmiş olmasıdır. Bugün onun mirası, kurduğu bir devlet düzeninden çok ortaya koyduğu mücadele yöntemiyle yaşamaktadır.
Nelson Mandela ise farklı şartlar altında benzer bir adalet arayışının temsilcisi olmuştur. Güney Afrika’da ırk ayrımcılığına dayanan apartheid rejimi karşısında önce barışçıl yöntemleri savunmuş, şartların değişmesiyle silahlı direnişi de meşru gören bir çizgiye yönelmiştir. Uzun yıllar süren mahkûmiyetin ardından iktidara geldiğinde ise intikam yerine uzlaşmayı tercih etmiştir. Bu tercih, onu bir direniş lideri olmakla birlikte devlet adamı kimliğine taşımıştır. Aynı tarihî şartlar içerisinde farklı kararların nasıl farklı sonuçlar doğurabileceğini göstermesi bakımından Mandela önemli bir örnektir.
Ruhullah Humeyni’nin yükseldiği İran ise bambaşka tarihî şartlara sahipti. 1960’lı ve 1970’li yıllarda petrol gelirlerinin sağladığı ekonomik büyüme ülkeye önemli imkânlar kazandırmış; sanayi, eğitim ve sağlık alanlarında dikkat çekici gelişmeler yaşanmıştı. Buna rağmen gelir dağılımındaki eşitsizlikler, yüksek enflasyon, yolsuzluk iddiaları, gizli servisin baskıcı uygulamaları ve Batı ile kurulan yakın ilişkiler toplumun farklı kesimlerinde giderek artan bir rahatsızlık oluşturdu.
Bu süreçte yalnız Humeyni değil, Ali Şeriati ve Mehdi Bazergan gibi isimler de İran toplumunun düşünce dünyasını etkiledi. Özellikle Humeyni’nin geliştirdiği Velâyet-i Fakih anlayışı, yalnız mevcut yönetime muhalefet etmiyor; aynı zamanda alternatif bir devlet modeli öneriyordu. 1979 Devrimi sonrasında kurulan İran İslâm Cumhuriyeti, bu düşüncenin anayasal zemine taşınmış hâli oldu.
Ancak İran’ı yalnız 1979 Devrimi üzerinden değerlendirmek eksik olacaktır. İran, binlerce yıllık devlet geleneğine sahip köklü bir medeniyettir. Pers İmparatorluğu’ndan Safevîlere uzanan tarihî süreklilik, bu ülkenin yalnız bugünkü siyasal rejimle açıklanamayacağını göstermektedir. Bugün büyük ölçüde İngiliz ve Fransız jeopolitik literatürünün şekillendirdiği “Orta Doğu” olarak adlandırılan coğrafyada tarihî devlet geleneği bakımından öne çıkan iki büyük güç Türkiye ve İran’dır. Bölgedeki diğer devletlerin büyük bölümü ise I. Dünya Savaşı sonrasında büyük güçlerin belirlediği siyasî sınırlar içerisinde şekillenmiştir. Bu nedenle bölgesel güç dengeleri değerlendirilirken yalnız mevcut yönetimler değil, devlet hafızası ve tarihî süreklilik de dikkate alınmalıdır.
Devrim sonrasında yaşanan Amerikan Büyükelçiliği baskını, İran-Irak Savaşı, devrim ihracı politikası, Hizbullah gibi örgütlerle kurulan ilişkiler ve nükleer program etrafında şekillenen tartışmalar, İran’ın dış politikasını uzun yıllar belirleyen temel unsurlar hâline geldi. Günümüzde Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail ile yaşanan gerilimler de yalnız mevcut siyasî gelişmelerle açıklanamaz. Bunlar aynı zamanda İran’ın tarihî bölgesel güç olma iddiası ile Batı’nın güvenlik ve nüfuz politikalarının kesiştiği uzun soluklu bir jeopolitik mücadelenin devamı niteliğindedir.
Bu üç örnek birlikte değerlendirildiğinde önemli bir fark ortaya çıkmaktadır. Gandhi, toplumu değiştirerek devleti dönüştürmeye çalışmıştır. Mandela, toplumsal direnişi örgütledikten sonra uzlaşma yoluyla yeni bir devlet düzeninin kurulmasına katkı sağlamıştır. Humeyni ise devleti değiştirerek toplumu dönüştürmeyi hedeflemiştir.
Buna rağmen bu üç şahsiyetin ortak bir yönü vardır. Her biri, yaşadığı toplumda mevcut düzene karşı güçlü bir fikrî ve toplumsal karşılık oluşturmayı başarmıştır. Tarih göstermektedir ki büyük dönüşümler çoğu zaman küçük bir çevrede filizlenir. İlk bakışta sınırlı görünen bir itiraz, uygun tarihî şartlar oluştuğunda bir isyana, isyan bir ihtilale, ihtilal ise yeni bir devlet ve toplum düzenini ifade eden inkılaba dönüşebilir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için fikrin toplumda karşılık bulması ve onu yönlendirecek bir iradenin ortaya çıkması gerekir. 1789 Fransız İhtilali sürecinde Tenis Kortu Andının sınırlı bir topluluğun kararlılığıyla ortaya çıkması bunun en bilinen örneklerinden biridir.
Bu nedenle belirli bir coğrafyada ortaya çıkan toplumsal hareketler, yalnız bugünün şartlarıyla değerlendirilmemelidir. Tarihçi için asıl önemli olan, bu hareketlerin hangi fikrî zeminden beslendiğini, toplumda ne ölçüde karşılık bulduğunu ve kurumsal bir dönüşüme dönüşme potansiyeli taşıyıp taşımadığını görebilmektir.
Bu nedenle toplumu değiştiren gücün yalnız fikirler veya yalnız devlet olduğu söylenemez. Tarih göstermektedir ki fikirler kitleleri harekete geçirebilir; devlet ise bu dönüşümü kalıcı hâle getirebilir. Kalıcı değişim, ancak tarihî şartları doğru okuyabilen, toplum üzerinde karşılık bulabilen ve bunu güçlü kurumlara dönüştürebilen şahsiyetlerin varlığıyla mümkün olmaktadır.
Bir sonraki ve son yazıda ise bu seri boyunca ele alınan şahsiyetler birlikte değerlendirilecektir. Tarihî süreçlerde şartlar ile şahsiyetler arasındaki ilişkinin genel muhasebesi yapılarak serinin temel tezine ulaşılacaktır.
Devam edecek…
