Tarih boyunca devletlerin yükseliş ve gerileyiş sebepleri üzerine sayısız değerlendirme yapılmıştır. Kimi zaman askerî başarılar, kimi zaman ekonomik güç, kimi zaman da coğrafi avantajlar ön plana çıkarılmıştır. Ancak tarih incelendiğinde devletlerin kalıcılığını sağlayan asıl unsurun o devletleri ayakta tutan kurumlar, yetiştirdikleri şahsiyetler ve toplumun geleceğe dair ortak hedefleri olduğu anlaşılmalıdır.
Roma İmparatorluğu, Osmanlı Devleti ve Sovyetler Birliği gibi büyük güçlerin tarihleri incelendiğinde, gerileme süreçlerinin temelinde dış tehditlerden önce içeride yaşanan aşınmaların bulunduğu görülmektedir. Liyakatin zayıflaması, kurumların işlev kaybetmesi, ortak hedeflerin kaybolması ve devlet aklının zedelenmesi birçok devlet için belirleyici olmuştur.
Millî Mücadele’nin lider kadrosu da bu gerçeğin farkındaydı. Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşları, savaş meydanlarında elde edilen başarıların ancak güçlü kurumlarla korunabileceğini biliyorlardı. Bu nedenle Cumhuriyet’in ilk yıllarında öncelik sadece askerî başarıların sürdürülmesine değil; eğitim, hukuk, ekonomi ve kurumsallaşmaya verilmiştir.
Tarih bilimi gerçekleşmiş olayları inceler. Bu nedenle “eğer”, “şayet” veya “acaba” ile başlayan varsayımlara tarihçinin son derece dikkatli yaklaşması gerekir. Bununla birlikte devlet adamlarının fikirleri, uygulamaları ve bıraktıkları eserler üzerinden değerlendirmelerde bulunmak mümkündür.
Mustafa Kemal Atatürk’ün en büyük tarafı her şeyden önce gerçek ve tam bir asker olmasıdır. Ancak O’nu farklı kılan yalnızca askerî başarıları değildir. Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki reformlar incelendiğinde, yalnızca kendi dönemini değil, kendisinden sonraki nesilleri de düşündüğü açıkça görülmektedir. Devleti kalıcı kılma düşüncesi, Cumhuriyet reformlarının ortak paydasıdır.
Bugün Türkiye’nin en büyük meselesi; gençlerin geleceğe dair umutsuzluğu, eğitim sisteminin niteliği, kurumlara duyulan güvenin azalması ve ortak hedef eksikliğidir.
Atatürk’ün uygulamaları dikkate alındığında en fazla önem verdiği konulardan birinin liyakat olduğu görülmektedir. Bu nedenle günümüz Türkiye’sinde liyakatsizlik, adaletsizlik ve haksızlık gibi meseleler üzerinde ayrıca durulması gerekmektedir. Buna rağmen bütün zorluklara karşın dürüst kalmayı başaran, çalışmaya devam eden ve ülkesine katkı sunmaya çalışan insanların varlığı ise geleceğe dair umut vermektedir.
Bir devletin gerçek gücü sahip olduğu toprakların büyüklüğüyle değil; kurumlarının sağlamlığı, yetiştirdiği insan kaynağının niteliği ve vatandaşlarının geleceğe olan inancıyla ölçülür. Güçlü şahsiyetler güçlü kurumlar oluşturur, güçlü kurumlar ise güçlü devletler meydana getirir.
Türk dünyasıyla ilişkilerin geliştirilmesi son derece önemlidir. Kültürel bağların güçlenmesi, ekonomik iş birliklerinin artırılması ve ortak projelerin geliştirilmesi desteklenmesi gereken hedeflerdir. Ancak dış politikada duygular değil çıkarlar belirleyicidir. Tarih bunun aksini gösteren kalıcı bir örnek bırakmamıştır.
Türk milliyetçiliğinin günümüzde karşı karşıya bulunduğu önemli meselelerden biri de tarihî ideal ile günümüz gerçekliğini birbirinden ayırabilmektir. Bu durum Türk dünyasıyla iş birliğinin önemini azaltmaz; aksine daha uygulanabilir ve somut hedeflerin önünü açar.
Benzer şekilde günümüzde farklı isimler ve farklı söylemler altında ortaya çıkan bazı siyasal projeler de dikkatle değerlendirilmelidir. Toplumsal barışın sağlanması, şiddetin sona ermesi ve huzurun güçlenmesi herkesin ortak arzusudur. Ancak tarih göstermektedir ki kalıcı birlik, yalnızca iyi niyetli sloganlarla değil; ortak vatandaşlık bilinci, güçlü kurumlar ve ortak hedeflerle mümkündür. Devletlerin geleceğini belirleyen şey kavramların cazibesi değil, uygulamaların sonuçlarıdır.
Osmanlı Devleti kendi döneminin şartları içerisinde büyük bir imparatorluktu. Bu çerçevede denilebilir ki Osmanlı’yı yücelterek Cumhuriyet’i küçültemezsin, Cumhuriyet’i küçülterek de Osmanlı’yı yüceltemezsin. Her ikisi de kendi döneminin şaheseridir. Ancak imparatorluk sistemleri ile modern ulus-devlet anlayışları aynı tarihî zeminde değerlendirilmemelidir. Geçmişin modellerini günümüz şartlarında yeniden üretmeye yönelik yaklaşımların başarı şansı da bu nedenle sınırlıdır.
Soğuk Savaş sonrasında uluslararası sistemin baskın gücü konumuna yükselen ABD, uzun yıllar küresel siyasetin, ekonominin ve güvenlik mimarisinin şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır. Ancak son yıllarda yaşanan gelişmeler, bu üstünlüğün eskisi kadar tartışmasız olmadığını göstermektedir. Uluslararası sistem daha karmaşık ve çok kutuplu bir yapıya doğru evrilmektedir. Ancak Türkiye açısından belirleyici olacak husus, küresel güç mücadelelerinden önce kendi iç yapısının sağlamlığıdır.
Eğitim meselesi bu noktada ayrı bir önem taşımaktadır. Sürekli değişen sistemler, ezbere dayalı anlayış ve sınav merkezli yapı gençlerin potansiyellerini ortaya çıkarmakta yetersiz kalmaktadır. Türkiye’nin ihtiyacı daha fazla ezber değil; daha fazla düşünce, üretim ve yetenek odaklı eğitimdir.
Çünkü tarih göstermektedir ki devletleri yaşatan şey kurumlar; kurumları yaşatan şey ise nitelikli ve karakter sahibi insanlardır.
