Devlet çoğu kez, belirli bir toprak parçası, o toprak üzerinde yaşayan nüfus ve bu nüfusu yöneten egemen otorite olarak tanımlanır. Bu tanım doğrudur; ama eksiktir. Çünkü tarihî tecrübe, devletin yalnız “unsurların toplamı” olmadığını gösterir. Devlet, yaşayan bir bütündür. İnsan unsuruyla var olur. İrade ile yön kazanır. Teşkilat ile işlerlik üretir.
Devletlerin ayakta kalması yalnız askerî güçle, yalnız ekonomik imkânla açıklanamaz. Asıl belirleyici olan, kurumsal yapının sağlamlığı ve devlet ile toplum arasındaki bağın niteliğidir. Bu bağ kuvvetliyse devlet güçlüdür. Bu bağ gevşediğinde, çöküş dışarıdan gelmeden önce içeriden başlar.
Bu noktada İbn Haldun’un (1332-1406) devlet tasviri öğreticidir. İbn Haldun, devletleri “doğar-büyür-olgunlaşır-çöker” çizgisinde ele alır. Bu çizgiyi belirleyen şey, yalnız savaş yahut coğrafya değildir. Belirleyici olan, insanları bir arada tutan ortak bilinç ve bağlılık duygusudur. İbn Haldun’un “asabiyet” dediği bu bağ güçlü olduğu sürece devlet yükselir. Zayıfladığında çözülme hızlanır.
Osmanlı Devleti’nin son yüzyılı, bu iç çözülmeyi ve yorgunluğu açık biçimde gösterir. Kurumlar vardır. Ordu vardır. Bürokrasi vardır. Fakat insan unsuru yıpranmıştır. Hâkimiyet duygusu daralmıştır. Teşkilatın işleyişi aksar hâle gelmiştir. Devlet formunu korusa bile, onu taşıyan hayat enerjisi azalmıştır. Çöküş bir “an” değil, uzun bir yıpranma sürecidir.
Türk tarihinin Millî Mücadele tecrübesi ise bu tabloya yeni bir hüküm ekler. Burada yaşanan, yalnızca işgale karşı verilen askerî bir direnç değildir. Aynı zamanda hâkimiyet anlayışının değiştirilmesidir. Meşruiyet kaynağı yeniden tanımlanmıştır. Hâkimiyet hanedandan millete geçmiştir. Teşkilat bu yeni meşruiyet temelinde yeniden kurulmuştur. Eski düzenin yorgun kalıpları terk edilmiş; aynı tarihî hafıza ve aynı insan unsuru ile yeni bir devlet düzeni inşa edilmiştir.
Bu nedenle Cumhuriyet’in doğuşu, “bir devletin tabii ölümü” değil; devlet fikrinin yeniden hayat bulmasıdır. Burada süreklilik, kurumların aynı biçimde devam etmesinde değil; insan unsurunun, iradenin ve tarih şuurunun devamında aranmalıdır. Aynı millet, yeni bir meşruiyet anlayışıyla devleti yeniden kurmuştur.
İşte bu noktada İbn Haldun ile Atatürk arasında bir çelişki yoktur. İbn Haldun bize şunu öğretir: Devlet, insan unsurundan koparsa çöker. Atatürk ise şunu hatırlatır: Devlet, meşruiyetini ve varlık sebebini millete dayandırır, bu bağı diri tutarsa yaşar. Bu yüzden “Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır” sözü, tarihî gerçeklikle çatışan bir temenni değildir. Bu söz, devletin ömrünü uzatan şartı işaret eder: Millet iradesine dayanan meşruiyetin korunması ve kurumsal dengeyi taşıyan bağın canlı tutulması. İlelebetlik, “kendiliğinden” değil; bu bağ sürdürüldüğü ölçüde mümkün olan bir sürekliliktir.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yapılan düzenlemeler, yalnız birer “kanun maddesi” veya “inkılap başlığı” değildir. Bunların her biri, devlet ile toplum arasındaki bağı yeniden kurmaya dönük bir onarım hamlesidir. Eğitim alanındaki hamleler düşünme kapasitesini güçlendirmeye yönelmiştir. Hukuk düzenlemeleri bireyin devlet karşısındaki yerini yeniden tanımlamıştır. Ekonomik adımlar üretimi artırmayı ve bağımsızlığı güvenceye almayı amaçlamıştır. Kültür politikaları ortak kimliği kuvvetlendirmiştir. Teşkilat yapısı, devletin işleyiş kabiliyetini yeniden üretmiştir. Demokrasi yönünde atılan adımlar da egemenliğin millete ait olduğu fikrini zaman içinde kurumsal olarak görünür kılmıştır.
Bütün bunlar birlikte okunduğunda, dizinin temel hükmü netleşir: Cumhuriyet, bir rejim değişikliğinden ibaret değildir. Cumhuriyet, yıpranmış bir devlet-toplum ilişkisinin yeniden dengelenmesidir. İnsan, hâkimiyet ve teşkilat unsurlarının yeniden uyumlandırılmasıdır. Tesadüfen değil; doğru okunan tarihî tecrübe ile yapılmış bir kuruluştur.
Bu yazı dizisi boyunca ele alınan her başlık -devletin ne olduğu, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan değişim ve dönüşüm, savaşların yıprattığı toplum, kurumsal onarım çabası, iktisadî bağımsızlık arayışı, demokrasinin neden zaman istediği- aslında tek bir soru etrafında şekillenmektedir:
Cumhuriyet Devleti ne yaptı?
Cumhuriyet Devleti, yıpranmış bir yapıyı yeniden ayağa kaldırdı.
Hâkimiyet duygusunu millete dayandırdı.
Teşkilatı yeniden kurdu.
Devlet ile toplum arasındaki bağı yeniden tesis etti.
Tarih şunu da öğretir: Devletlerin kaderini belirleyen şey, yalnız kuvvet değil; o kuvveti meşru ve sürdürülebilir kılan bağdır.
Türkiye Cumhuriyeti’nin “ilelebet payidar” kalması da işte bu bağın diri tutulmasına bağlıdır.
Bağ korunursa düzen sürer.
Düzen sürerse devlet yaşar.
Devlet yaşarsa millet ayakta kalır.
Son.
Bu yazı dizisi, aşağıda yer alan temel eserlerin yanı sıra, yazarın uzun yıllara dayanan akademik çalışmaları, arşiv araştırmaları ve saha incelemeleri sonucunda oluşmuştur.
Seçilmiş Temel Kaynaklar
16’ncı Kolordu Komutanı Mustafa Kemal, Askeri Talim ve Terbiye Hakkında Görüşler, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi Başkanlığı (ATASE), Genelkurmay Basımevi, Ankara, 2011.
Armaoğlu, F., 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1789-1914), 6. Baskı, Alkım Yayınevi, İstanbul, 2010.
Armaoğlu, F., 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995), 18. Baskı, Alkım Yayınevi, İstanbul, 2012.
Atatürk, Mustafa Kemal, Nutuk (1919-1927), Yay. Haz. Zeynep Korkmaz, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2018.
Atatürk’ün Kültür ve Medeniyet Konusundaki Sözleri, AKDTYK, Atatürk Kültür Merkezi yayını, Sayı: 37, Ankara, 1990.
Aydemir, Ş.S., Tek Adam Mustafa Kemal (1922-1938), 42. Basım, Cilt: 3, Remzi Kitabevi, İstanbul, Mart 2023.
Berkes, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, 18. Baskı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2012.
Bernheim, E., Lehrbuch der Historischen Methode und der Geschichtsphilosophie, 5. Und 6., neu bearb. und verm. Auflage, Verlag von Duncker & Humblot, Leipzig, 1908.
Boratav, Korkut, Türkiye’de Devletçilik, 2. Basım, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara, 2006.
Çavdar, T., Türkiye’nin Demokrasi Tarihi, İmge Kitabevi, 4. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara, 2008.
Demirer, Mehmet Arif, İnönü’den İkinci Dünya Savaşı, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2016.
Edwart Hallett Carr, Tarih Nedir?, Çev. Misket Gizem Gürtürk, 23. Baskı, İletişim Yayınları, İstanbul, 2022.
Ekincikli, M., Türk Dış Siyaseti (İnönü-Bayar Dönemleri), 2. Baskı, Berikan Yayınevi, Ankara, Mayıs 2010.
Evsile, M., Atatürk Devri Harp Sanayii (1920-1938), Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı (Doktora Tezi), Elâzığ, 1992.
Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Dairesi Başkanlığı, Türk İstiklal Harbi I Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, 3. Baskı, Genelkurmay Basımevi, Ankara, 1999.
Goloğlu, M., Tek Partili Cumhuriyet (1931-1938), Kalite Matbaası, Ankara, 1974.
Görgülü, İ., Ana Hatlarıyla Türk İstiklal Harbi, 2. Baskı, Kastaş Yayınevi, İstanbul, 1999.
Güner, Ender, İstihbarat (Ekoller, Kurumlar, Askeri İstihbarat), Başken Klişe Matbaacılık, Ankara, 2021.
Güner, Ender, Bilgi Toplumuna Geçiş: Sosyolojik Bir Yaklaşım, Başken Klişe Matbaacılık, Ankara, 2007.
İnalcık, H., Millî Mücadele Tarihi (1908-1923), 3. Baskı, Kronik Yayınları, İstanbul, 2022.
İnan, A., Türkiye Cumhuriyeti ve Türk Devrimi, 6. Baskı, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2020.
İnan, A., Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk’ün El Yazıları, 4. Baskı, TTK Yay., Ankara, 2020.
İnan, A., Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler, 14. Basım, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2015.
İnönü, İ., İstiklal Savaşı ve Lozan, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 1998.
Jaeschke, G., Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi Mondros’tan Mudanya’ya Kadar (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922), 2. Baskı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1989.
McCarthy, Justin, Ölüm ve Sürgün Osmanlı Müslümanlarının Etnik Kıyımı (1821-1922), Çev. Fatma Sarıkaya, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2012.
Karpat, K., Türk Demokrasi Tarihi Sosyal, Kültürel, Ekonomik Temeller, 12. Baskı, Timaş Yayınları, İstanbul, 2022.
Karpat, K., Türk Siyasi Tarihi Siyasal Sistemin Evrimi, 4. Baskı, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013.
KARPAT, Kemal H., İslam’ın Siyasallaşması, Şiar Yalçın (çev.), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2013.
KARPAT, Kemal H., Osmanlı Modernleşmesi (Toplum, Kurumsal Değişim ve Nüfus), Akile Zorlu-Kaan Durukan (çev.), 2. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara, 2008.
Kaymaz, İ.Ş., Musul Sorunu Emperyalizm ve Kürtler, 1. Basım, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2014.
Kocatürk, U., Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Genişletilmiş 2. Basım, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.
Köker, L., Demokrasi Üzerine Yazılar, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara, 1992.
Lewis, Bernard, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Boğaç B. Turna (çev.), 6. Baskı, Arkadaş Yayınevi, Ankara, 2013.
Ortaylı, İlber, Türkiye’nin Yakın Tarihi, 15. Baskı, Timaş Yayınları, İstanbul, 2013.
Öztürk, Kazım, Türk Parlamento Tarihi T.B.M.M. -IX. Dönem (1950-1954), Cilt: 1, Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları, No: 19, Ankara, 1999.
ROUSSEAU, Jean Jacques, Toplum sözleşmesi, 2. Basım, Oda Yayınları, İstanbul, 2010.
SAFA, Peyami, Türk İnkılabına Bakışlar, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 1998.
Sander, O., Siyasi Tarih (1918-1994), 24. Baskı, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara, Mart 2013.
Şimşir, Bilal, Ankara…Ankara… Bir Başkentin Doğuşu, 3. Basım, Bilgi Yayınevi, Ankara, 2018.
Tokgöz, E., Türkiye’nin İktisadi Gelişme Tarihi (1914-2007), 8. Baskı, İmaj Yayınevi, Ankara, 2007.
TOKGÖZ, Erdinç, 80. Yıldönümünde Türkiye İktisat Kongresi ve Gazi Mustafa Kemal’in Açış Konuşması, Türkiye Ekonomi Kurumu Vakfı, Ankara, 2003.
Tural, Mehmet Akif, Atatürk Devrinde İktisâdi Yapılaşma ve Celal Bayar (1920-1938), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları: 848, Başbakanlık Basımevi, Ankara, 1987.
Tural, Mehmet Akif, Sevim, A., Öztoprak, İ., (Bugünkü Dille), Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, AKDTYK, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara, 2006.
TURAL, Mehmet Akif, Saltanatın Otopsisi veya Millî Hâkimiyet Yolunda Çekilen Çileler, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1997.
Tural, Mehmet Akif, Sevim, A., Öztoprak, İ., Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2006.
Tural, Mehmet Akif, Tarihin Gerçeğine Saygı, Cilt: 1, Kafajans Yayınları, Ankara, 2023.
Tural, Mehmet Akif, Tarihin Gerçeğine Saygı, Cilt: 2, Kafajans Yayınları, Ankara, 2024.
Tural, Sadık K., Millî Benlik ve Kimlik, 1. Baskı, Tedev Yayınları, İstanbul, 2024.
Tural, Sadık K., Yüzyıla Damgasını Vuran Önder: Atatürk, 3. Baskı, Eğitim Dostları Vakfı Yayınları, Ankara, 2022.
Tural, Sadık K., Bilgelerin Yolunda, Genişletilmiş 4. Baskı, Yüce Erek Yayınevi, Ankara, 2006.
Tural, Sadık, Şahsiyetler ve Eserler, 2. Baskı, Yüce Erek Yayınevi, Ankara, 2006.
Uçarol, R., Siyasi Tarih (1789-2012), Der Yayınları, 9. Basım, İstanbul, 2013.
Yaşar Volkan, “Mehmet Şevki (Yazman) as an Author of the Journal Kadro”, İçtimaiyat, 8 (1), 2024.
Yaşar, Volkan, “Ankara Halkevi’nin İdari ve İşlevsel Rolü ve Önemi”, Sosyal Bilimler Araştırmaları III, 1. Baskı, Sonçağ Yayınları, Ankara, 2023.
Yaşar, Volkan, “Sorulara Cevaplar -I- Adlı Eser”, İLESAM, Sayı: 29, Yıl: 5, Mayıs-Haziran 2021.
Yaşar, Volkan, “Şahsenem Romanı Üzerine Bir Değerlendirme”, Dr. Hüseyin Ağca Armağanı, İmajans Yayınları, 1. Baskı, Ankara, Mart 2023.
Yaşar, Volkan, Çok Yönlü Bir Şahsiyet: Asker, Siyasetçi ve Fikir Adamı Mehmet Şevki Yazman’ın Faaliyetleri (1914–1974), Net Kitaplık Yayınları, Ankara, 2024.
Yaşar, Volkan, Mehmet Şevki Yazman’ın Kaleminden: Filistin İçin Çarpıştığımız Günler, Net Kitaplık Yayınları, Ankara, 2024.
Yaşar, Volkan, Türkiye’nin Modernleşme Sürecinde Ankara Halkevi ve Faaliyetleri (1932–1951), Net Kitaplık Yayınları, Ankara, 2024.