Giriş…
Bu makalenin konusu devam eden I. Dünya Savaşı’nda İngiltere’nin Mısır’da bulunan İngiliz Sefer Kuvveti vasıtasıyla Filistin’i işgâl etmesine karar vermesi üzerine Filistin’e açılan kapılar durumundaki Gazze ve Birüssebi’nin ele geçirilmesine yönelik çabalarına ilişkindir.
1917 Yılı Başı…
Sina Cephesi’nde Alman Albay Kress von Kressenstein komutasındaki 4. Osmanlı Ordusu bağlısı 1. Seferî Kuvvet birlikleri, 9 Ocak 1917 tarihinde (Gazze Şeridi'nin güneyinde yer alan ve Mısır'daki Sina Yarımadasında da uzanan) Refah isimli yerleşim merkezinin düşmesinden sonra (Filistin'in güneybatısında ve Akdeniz kıyısında bulunan, Gazze Şeridi'nde en büyük şehri olan) Gazze’ye doğru çekilmiş, ardından da Gazze-Tellüşeria ve Birüssebi Hattının kesin savunma cephesi yapılmasına karar verilmiş, bu hattın savunması da 1. Seferî Kuvvete verilmiştir.
İngilizlerin Filistin Sınırına Dayanması…
Mısır’dan Filistin’e açılan kapı durumundaki Refah’ın İngilizlerin eline geçmesinden sonra İngiliz Kuvvetleri Filistin sınırına dayanmıştı. Eşzamanlı olarak İngiltere’deki siyasî karar alıcılar Filistin’in işgâline karar vermiştir:
Londra’dan Gelen Siyasî Direktif…
Mısır Sefer Kuvveti Komutanı Korgeneral Archibald Murray, 30 Mart 1917 tarihinde [İngiltere] Savaş Bakanlığından mesaj olarak aldığı bir siyasî direktifte aynı yılın sonbaharında Filistin’e taarruz etmesi ve yılbaşına dek de Kudüs’ün ele geçilmesi emredilmekteydi.
Korgeneral Murray, Gazze ve Birüssebi’nin ele geçirilmesinin bahse konu emrin başarılmasını kolaylaştıracağını düşündü. Bu düşüncesi de isabetliydi de. Zira Gazze ve Birüssebi, Filistin bölgesine güneyden açılan kapılar durumunda olup, Filistin’in iç kısımlarına giden tüm yollar Gazze’den geçmektedir.
I. Gazze Muharebesi…
Türklerin Gazze-Birüssebi arasında 1. Seferî Kuvvet adıyla anılan 5.000 muharip personelden oluşan bir kuvveti bulunmaktaydı.
İngilizler, Türklerin Gazze’de bulundurdukları kuvvetin beş katı bir kuvvetle Gazze’ye taarruz etmeyi planladılar.
26-27 Mart 1917 tarihlerinde gerçekleşen I. Gazze Muharebesi İngilizlerin başarısızlığı ve geri çekilmesiyle sonuçlandı.
Tarafların zâyiatına gelince İngiliz kayıpları 4.000, Türk kayıpları ise 2.390 kişiydi.
Sonrasında…
I. Gazze Muharebesi’nden sonra İngiliz taarruzlarına en fazla mâruz kalan Gazze-Tellüşeria hattı artık kesintisiz bir savunma hattı olarak kabul edilmiş, Birüssebi-Gazze Hattındaki mevziler güçlendirilmeye başlanmıştı.
İngilizleri bu hat üzerinde durdurmak isteyen Osmanlı Başkomutanlığı bu durumdan faydalanarak Irak Cephesinde girişilecek karşı taarruzla Bağdat’ın geri alınmasını amaçlıyordu.
Bu arada 13 Mart 1917 tarihinde Rusya’da Çarlık Monarşisinin yıkılması sonucu Kafkas Cephesi’nde yaşanmaya başlanan nispî bir sükûnet havası Osmanlı Ordusunu hayli rahatlatmış, bu durumdan istifâde eden Osmanlı Başkomutanlığı açısından Kafkas Cephesi’ndeki birliklerinin bir kısmını başka cephelere kaydırma imkânı doğmuştu.
Yeniden Yapılanma…
I. Gazze Muharebesi’nin ardından 12 Nisan 1917 tarihinde Filistin Cephesi’ndeki 1. Seferî Kuvvet teşkilatı lağvedilerek yerine (3., 16. ve 53. Tümenlerden oluşan) 18.000 mevcutlu 22. Kolordu Komutanlığı kurulmuş, komutanlığına da (I. Gazze Muharebesi’nin ardından rütbesi albaylıktan generalliğe yükseltilmiş olan Alman) Kressenstein getirilmiştir.
22. Kolordu Gazze’den başlayarak güneye ve güneydoğuya Birüssebi’deki mevzilere kadar uzanan 10 mil uzunluğunda güçlü bir savunma hattı oluşturmuş ve bu hatta yerleşmişti.
II. Gazze Muharebesi…
26-27 Mart 1917 tarihlerinde gerçekleşen I. Gazze Muharebesi her ne kadar İngiliz kuvvetlerinin başarısızlığı ve geri çekilmesiyle sonuçlanmış ise de Mısır Sefer Kuvveti Komutanı Korgeneral Murray, Kudüs’ün ele geçirilmesi için harekât mihveri üzerinde buluna n Gazze’ye tekrar taarruz planlar.
Taarruz kapsamında İngilizler taarruz birliklerinin önüne tankları, Akdeniz’deki İngiliz savaş gemilerinin de taarruz birliklerine denizden ateş desteği sağlaması da planlanmıştır.
Bölgedeki 4. Osmanlı Ordusu bağlısı 22. Kolordu da Gazze’den Birüssebi şehrine kadar uzanan güçlü bir savunma hattı oluşturmuştu.
II. Gazze Muharebesi, İngiliz Taarruzu Görev Kuvvetinin 17 Nisan 1917 tarihinde taarruzuyla başlar. İngiliz birlikleri daha fazla yer ele geçirmek için çarpışarak ilerlerken pek çok zâyiat verdiler. Öğle üzeri Gazze neredeyse İngiliz birlikleri tarafından tamamen kuşatılmıştı. Gazze’yi savunan Türkler de şehri teslim etmeye hazırlanıyorlardı.
İngiliz Atlı Çöl Birliklerinin komutanı General Philip Wallhouse Chetwode aniden askerlerinin Türkler tarafından kuşatıldığından endişe ederek onlara geri çekilme emrini verir. İngiliz askerleri şaşırmışlardı. Korgeneral Murray, Gazze’ye ikinci kez saldırdıysa da Türk savunma hattını yarmaya çalışırken binlerce kayıp verdi.
17 Nisan’da başlayan İngiliz taarruzu 19 Nisan’da akşam saatlerine doğru Türk birliklerinin başarılı savunması sonucu durduruldu. Türk birliklerine komuta eden General Kressenstein, İngiliz kuvvetlerine bir karşı taarruz başlatmak istediyse de 4. Ordu Komutanı Cemâl Paşa tarafından uygun görülmedi.
II. Gazze Muharebesi Türklerin 1.670 şehit, yaralı ve kayıp, İngilizlerin ise 6.000-7.000 civarında ölü, 300 yaralı kaybı ile 250 esir vermesiyle sonuçlandı.
Tanklar…
Daha önce Batı Cephesi’nde kullanılan tanklar, Orta Doğu’da ilk kez II. Gazze Muharebesi’nde İngilizler tarafından Türklere karşı kullanılmıştır. Bu yeni silahların kullanımına ilişkin konsept geliştirilmemiş olması taarruz birliklerine pek avantaj sağlayamadı.
Cemal Paşa’nın İsabetli Kararı…
Öte yandan General Kressenstein’ın İngilizlere karşı taarruz başlatma talebinin Cemâl Paşa tarafından reddedilmesi bu harekâtı yapacak Türk birliklerini büyük bir felâketten kurtarmıştır. Zirâ, kendi kuvvetlerinden en az dört kat daha güçlü ve donanımlı İngiliz kuvvetleriyle düz arazide muharebeye girmek, bahse konu Türk birliklerinin imhâsına neden olabilirdi.
Sonuç Alınamayan Taarruzlar…
1917 yılı ortalarında İngilizler Filistin’e birkaç kez taarruz etmiş ise de bu taarruzlarından sonuç alamamıştır.
Sonuç…
İngiliz kuvvetleri her ne kadar I. ve II. Gazze Muharebelerinde başarılı Türk savunmasını aşamamışlar ise de Haziran 1917 ayında Mısır İngiliz Sefer Kuvveti Komutanlığında yaşanan görev değişimin ardından bu görevi üstlenen Korgeneral Edmund Allenby komutasında çok daha hazırlıklı ve üstün kuvvetlerle Ekim 1917 ayı sonunda Gazze-Birüssebi hattına yapacakları taarruz ise bu hattaki Türk savunmasını çökertecek, Filistin Cephesindeki Türkler için sonun başlangıcı olabilecek şekilde domino etkisi yapacaktır. Bu gelişmeler ise sonraki makalelerimizde ele alınacaktır.
Modern Ortadoğu’yu şekillendiren yüz yıl önceki olayları sonraki yazılarımızda da anlatmaya devam edeceğiz.
© 2026. Bu makalenin / yazının içeriğinin telif hakları yazarına ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereği kaynak gösterilerek yapılacak kısa alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.
KAYNAKLAR
Alpay Kabacalı, Arap Çöllerinde Türkler, 2. Baskı, Cem Yay., İstanbul 2003.
Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi Sina Filistin Cephesi, C. 4/2, Gnkur. Bsmv., Ankara 1986.
Cemal Paşa, Hatırat, (Yayına haz.: Metin Martı), Arma Yay., 5. Baskı, İstanbul 1996.
David R. Woodward, World War I Almanac , Facts on File Inc. New York - USA 2009.
Emekli Miralay Steuber, Yıldırım, (Çev.: Kaymakam Nihat), Askerî Matbaa, İstanbul 1932.
Edward J. Erickson, Birinci Dünya Savaşında Osmanlı Ordusu, (Çev.: Kerim Bağrıaçık), Türkiye İş Bankası Yay., İstanbul 2009.
Fahri Belen, 20 nci Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul 1973.
İrfan Paksoy, Cihan Harbi’nde Osmanlı Devleti, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2018.
Kemâl Arı, I. Dünya Savaşı Kronolojisi, Gnkur.Bsmv., Ankara 1997.
Liman von Sanders, Türkiye’de Beş Yıl, (Çev.: M.Şevki Yazman), Burçak Yay., İstanbul 1968.
Murat Çulcu, Arşivi Kaybolan Savaş Sina Filistin-Suriye Cephesi, Birinci Baskı, KASTAŞ Yayınevi, İstanbul 2009.
Şükrü Mahmut Nedim, Filistin Savaşı (1914-1918), (Çev.: Abdullah Es), Gnkur.Bsmv., Ankara 1995.
Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, C. III, Kısım II, TTK Bsmv., Ankara 1991;
