Dünyayı Sarsan Bir Devrim

Giriş

Bugünkü makalemin konusu Rusya’da Bolşeviklerin merkezî iktidara gelmesiyle sonuçlanan Ekim Devrimi’ne ilişkindir.

Asgari düzeyde de olsa…

Rusya’da Bolşeviklerin merkezî iktidara gelmesiyle sonuçlanan Ekim Devrimi’ni layıkıyla anlayabilmek için Rusya’da 1905 yılından itibaren meydana gelen gelişmeleri ve Ekim Devrimi’nden altı ay önce Rusya’da Çarlık monarşisini sonlandıran Şubat Devrimi hakkında asgari düzeyde de olsa bilgi sahibi olmak gerekir.

Temel sebeplerinden başlıcası…

Şubat Devrimi, I. Dünya Savaşı’nın en yoğun olarak yaşandığı dönemde patlak vermiş olsa da kökleri çok daha eskiye dayanır. Devrimin temel sebeplerinden başlıcası Çarlık rejiminin 19. ve 20. yüzyıllarda sosyal, ekonomik ve siyasî yapısını modernleştirmeye çalışırken otokratik bir monarşide ısrarcı olunmasıdır.

İlaveten…

Gelişmekte olan kapitalizm ile ülkeye hâkim olan otokrasi artık uzlaşmaz çelişkiler biriktirmeye başlar. Bu devrimin sebepleri arasında toprak sahipleri tarafından kötü muameleye uğrayan topraksız köylülerin durumu, şehirdeki işçilerin oldukça kötü koşullarda çalışmaları ve Batıdan gelen özgürlükçü fikir akımları da eklenebilir.

Özellikle…

Özellikle savaş döneminde yaşanan kıtlıklar, askerî alanda yaşanan başarısızlıklar da rejime olan güveni sarsıcı etkide bulunmuştur. Bu dönemde yaşanan 1905 Rus Devrimi [1] 1917 yılında yaşanacaklar için bir uyarı olmuştur.

Savaşın olumlanması…

I. Dünya Savaşı çıktığında Vladimir Lenin önderliğindeki Bolşevikler [2] ve Julius Martov önderliğindeki Menşevikler [3] dışındaki tüm siyasî partiler ve toplumsal katmanlar hezeyan içinde savaşı olumlamıştır.

Savaşın ilk döneminde…

Savaşın ilk döneminde bazı muharebelerde başarılar yaşansa da sonrasında Almanlar karşısında yaşanan peş peşe başarısızlıklar ve askerler arasında düşen moral kimi isyanlara dönüşmüş, asker kaçaklarının sayısı artmış, savaşın sebebi ve Çar II. Nikolay’ın [4] iktidarı sorgulanmaya başlamıştır.

Sonrasında…

Çarın savaşın gidişatını değiştirmek adına kendisini başkomutan ilan etmesi de etkisiz kalmış, yaşanan askerî yenilgilerin doğrudan sorumlusu hâline gelmiştir.

Ülke içinde savaşın getirdiği zorluklar kendisini yoksulluk, açlık, işsizlik olarak göstermeye başlar. Rus ekonomisi üretimini sürdürse de savaş yüzünden Avrupa pazarından mahrum kalır.

Enflasyon artarken, ücretler düşer. Parlamentonun alt kanadı olan Duma, [5] Çar’dan yeni bir hükûmet kurmasını istese de öneriler dikkate alınmaz. Ordunun ve asillerin desteğini de kaybeden Çarlık rejimi, yoksul halk kitlelerinin ve askerlerin kendiliğinden gelişen eylemleri sonucunda artsan bir şekilde güçsüzleşir.

Çanakkale etkisi…

İtilaf Devletlerinin denizden ve karadan Çanakkale’yi geçme girişimlerinin başarılı olamaması sonucu Boğazların yabancı gemilere kapalılığı devam etmiş, bu durum ise Karadeniz limanları üzerinden Rusya’nın dünya ile irtibatının kesilmesine, Rusya ekonomisinin bozulmasına ve Rus halkının da canından bezmesine sebep olmuştu.

Sosyal patlamanın eşiğinde…

Devam eden I. Dünya Savaşı’nın başlangıcından itibaren Rusya’nın bilhassa da Almanlar karşısında yaşadığı peş peşe başarısızlıklar, Savaşın Rusya ekonomisi ve geniş toplumsal kesimler üzerinde oluşturduğu ekonomik daralma ve tahripkâr etkiler nedeniyle 1916 yılından itibaren Rusya’da sanayi felce uğramaya başlamış, yiyecek sıkıntısı baş göstermiş, ulaşım ağı da çığırından çıkmıştı. Ülkede artan sayıda geniş katılımlı grevler başlamış, emniyet ve ordu bunları önlemekte yetersiz kalmıştı. En vahimi ise ülkedeki devrim ateşinin orduyu da sarmasıydı. Artarak devam eden bu olumsuz süreçte sadece işçiler değil köylüler de seslerini yükseltmeye başlar. Devrimci patlama ile karşı karşıya kalan yöneticiler, çıkarlarını sağladıkları sınıf ve tabakadan da koparlar.

1917 yılı başına gelindiğinde…

Rusya’da bozulmaya başlayan kamu düzeni ve sosyal çalkantı 1916 yılında ivme kazanmış, yıl sonundan itibaren sürekli istikrarsızlık yaşayan ekonomisi de felâkete doğru gitmeye başlamış, bu çerçevede sanayide ciddî gerilemeler olmuş, kapatılan işletmeler nedeniyle işsizlik hızla artmış, ücretler ve alım gücü düşmüş, ülkenin borçları had safhaya ulaşmış ve ülke iflasın eşiğine gelmiştir. 1917 yılı başına gelindiğinde ülke devrimci bir patlamayla karşı karşıya kalmıştı.

Monarşinin sonu…

Ülkede Çarlık Monarşisi ve Müttefikler aleyhine Şubat 1917 ayından itibaren başlayan gelişmeler ivme kazanır. Çar’ın ise bu problemleri, baskıları artırmak suretiyle çözmeye çalışması ülkedeki karışıklıkları daha da artırır ve başkent Petrograd’da [6] büyük grevlerin başlamasına neden olur.

8 Mart’ta Petrograd’da sokağa dökülen binlerce kadın Çar’ın istifâsını ister. Artık yönetim sokağa hâkim olamaz. 10 Mart’ta büyük bir ayaklanma olur ve 250.000 kişi de grev yapar. 11 Mart’ta askerler de devrimcilerden yana geçerek işçilerle el ele verirler ve kendilerinden yana olmayan subayları öldürürler.

Karışıklıkları önlemek isteyen Çar II. Nikolay, Duma’yı dağıtmak istemişse de Duma gayrı resmî olarak oturumlarına devam eder. 12 Mart’ta on iki kişilik bir Geçici Yürütme Komitesi (hükûmet) kurulur. Duma Başkanı Radziyenko’nun başkanlığı altındaki bu komitenin diğer önemli üyeleri de (Sazonov sonrası Çarlık dönemi Rusya Dışişleri Bakanı) Miliulov, Konovalov, Lvov, Sulgin, Adzhemov, Krenski ve (Petrograd Sovyeti’nin lideri Gürcü) Çekidze’den oluşmaktaydı.

Aynı gün Petrograd’da Askerler ve İşçiler Sovyeti (Meclisi) kurulur. Bu gelişmeler üzerine Çar II. Nikolay önce oğlu Aleksi lehine tahttan ferâgat ederek kardeşi Grandük Mihail’i naipliğe atar, ardından da çarlığı Grandük Mihail’e vermek ister. Mihail de bunu kabul etmeyince çarlık makamı boş kalır ve böylece Çarlık Monarşisi sona ermiş olur.

Şubat Devrimi’nin en önemli sonucu Rusya’daki 300 yıllık Çarlık monarşisinin devrilmesi ve yerine de hükümdarsız bir idarenin geçmiş olmasıdır.

Bu Devrim…

Bu devrim, Romanov Hanedanı ve Rus İmparatorluğunun çöküşü, ardından Rusya İç Savaşı ve Sovyetler Birliğinin kuruluşuna sebep olmuştur. Bu devrim kimi kaynaklarda da Menşevik Devrimi olarak geçer.

Takvimlerden kaynaklanan farklılık…

13 Mart 1917 tarihinde gerçekleşen bu devrimin isminin niye “Şubat Devrimi” olarak anıldığı düşünülebilir. Bu durumu izah etmek gerekirse… Geçmişte Rusya İmparatorluğu başta olmak üzere Ortodoks ülkelerde yaygın olarak kullanılan Jülyen Takvimi ile Gregoryen Takvimi arasında Jülyen Takvimi aleyhine sadece on üç günlük bir fark mevcuttu. Jülyen Takvimine göre 28 Şubat (Gregoryen Takvimine göre ise 13 Mart) 1917 tarihinde gerçekleşen bu devrimin gerçekleştiği esnada Rusya’da Jülyen Takvimi kullanılmakta olduğundan bu devrim Şubat Devrimi olarak adlandırılmıştır.

Halkın çoğunluğunun Devrimi nasıl karşıladığı…

Rusya tahtında 300 yıldan fazla kalan Romanov Hânedanının sona ermesi, Çarlık monarşisinin yıkılması ve onun yerine 15 Mart’ta Georgi Lvov başkanlığında geçici hükûmet kurulması ülkedeki çoğunluk tarafından sevinçle karşılanmıştı. Bu sevinç acaba ne kadar sürecekti?

Yeni dönem…

Rusya’daki bu yeni dönem, içinde artarak devam edecek olan siyasî ve sosyal çalkantıları içerecek olan bir geçiş dönemi olacaktı. Bu süreçte Rusya’nın güneybatı cephesinde Haziran -Eylül 1916 ayında Avusturya-Macaristan ordusuna yapılan, ilk başlarda başarılı sonuçlar alınsa da Almanların Batı Cephesinden kuvvet kaydırarak Avusturya-Macaristan birliklerine yardım etmesi sonucu durdurulan bu büyük Rus taarruzu, insan gücü (500.000) ve lojistik bakımdan verdiği büyük zayiat nedeniyle sonrasında Alman orduları karşısında varlık gösteremez hâle gelmiş ve cephedeki üstünlüğü de kalıcı olarak Almanlara kaptırmıştır.

Bu bağlamda yaşanan gelişmeler Rusya’nın savaşa devam etmesinin sorgulamasına da sebep olmuştur. Bu gelişmeler ise hiç şüphesiz ki İtilaf Devletleri’nin önemli bir müttefiki olan Rusya’nın savaşın başından beri Doğu Avrupa’da mücâdele hâlinde olduğu Almanları ve Avusturya-Macaristan’ı, Kafkas Cephesi’nde mücâdele ettiği Osmanlı Devleti’ni rahatlatacaktı.

Şubat Devrimi sonrasındaki gelişmeler…

Şubat Devrimi üzerine Petrograd’daki Duma Başkanı idaresinde geçici bir komite (hükûmet) kurulmak suretiyle devlet işleri yürütülmeye çalışılır. Yeni bir anayasa hazırlayacak olan Kurucu Meclis toplanıncaya dek egemenliğin 23 Mart 1917 tarihinde Georgiy Y. Lvov tarafından kurulan ve IV. Duma’nın Kadet, [7] Menşevik ve Sosyalist Devrimciler (kısaca SR) [8] mebuslarından meydana gelen geçici hükûmette olduğu açıklanır. Hükümette sosyalistlerden sadece “İşçi ve Asker Temsilciler Sovyeti” üyesi olan Aleksandr Kerensky mevcut olup o da Adalet Bakanı olarak görevlendirilir.

Ekim Devrimi…

Geçici Hükûmet, 20 Temmuz 1917 tarihinde yıkılmış ve yerine de yıkılan hükûmetin Adalet Bakanlığı görevini yürütmekte olan Kerensky tarafından yeni hükûmet kurulur. Yeni hükümetin cephelerdeki çözülmeye rağmen savaşı sürdürmesi, iç çalkantıları ve ülkedeki istikrarsızlığı artırmış, bu durumdan faydalanan Bolşevikler (o dönemde Rusya’da kullanılmakta olan Jülyen Takvimine göre) 25 Ekim (Gregoryen Takvimine göre de 7 Kasım) 1917 tarihinde Kerensky Hükümeti’ni devirirler. Böylece Rusya’da merkezî iktidar Lenin’in liderliğini üstlendiği Komünist Parti’nin eline geçer. Bu olay literatürde Ekim Devrimi (October Revulation) larak bilinir.

Sonuçları …

Ekim Devrimi hem Rusya'nın iç yapısını kökten değiştirmiş hem de 20. yüzyıl dünya siyasetinin seyrini belirlemiştir. Bu bağlamda Devrimin ardından Rusya’da ülkedeki tüm toprakları kamulaştırılmış; toprağın alım-satımı, kiralanması ve rehnedilmesi yasaklanmış, bankalar, dış ticaret ve büyük sanayi kuruluşları tamamen devlet kontrolüne geçmiş, şehirlerdeki tüm özel arsa ve büyük binaların mülkiyeti kaldırılarak yerel sovyetlere (halk meclislerine) devredilmiş, eğitim ücretsiz hâle getirilmiş ve eşit ücret/fırsat politikaları uygulamaya konulmuş; 1917–1922 yılları arasındaki kanlı Rus İç Savaşı'nın ardından, 30 Aralık 1922'de dünyanın ilk sosyalist/komünist devleti olan SSCB (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) resmen kurulmuştur.

Bolşevikler, Brest-Litovsk Antlaşması'nı (03.03.1918) imzalayarak Rusya'yı I. Dünya Savaşı'ndan tek taraflı olarak çektikleri gibi I. Dünya Savaşı sonrasında İtilaf Devletlerinin kurmak istedikleri düzeni de belli ölçüde engellemişlerdir.

II. Dünya Savaşı sonrasında Kapitalist Batı Bloku ile Sovyetler öncülüğündeki Doğu Bloku arasında onlarca yıl sürecek olan jeopolitik ve ideolojik rekabetin (Soğuk Savaşın) temeli atılmış; dünya genelinde işçi ve komünist partileri güç kazanmış, bu bağlamda özellikle Asya, Doğu Avrupa ve Uzakdoğu’daki Batı sömürgelerinde meydana gelecek halk hareketlerine ilham vermiş; 1917 tarihli Rusya Halkları Hakları Deklarasyonu, sömürge altındaki ve yoksul Asya/Doğu toplumlarında anti-emperyalist bağımsızlık ve uyanış süreçlerini hızlandırmış; Batılı kapitalist ülkeler, kendi işçi sınıflarının devrimci eğilimlerini dengelemek ve işçi hareketlerini yatıştırmak amacıyla sosyal güvenlik, sendikal haklar ve çalışma şartlarında reformlar yapmak zorunda kalmışlardır.

© 2026. Bu makalenin / yazının içeriğinin telif hakları yazarına ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereği kaynak gösterilerek yapılacak kısa alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

SONNOTLAR

[1] 20. yüzyıl başında Uzakdoğu sınırında Japonya ve Çin ile birçok antlaşma imzalayarak Sahalin ve Kuril Adaları ile Amur Irmağı Vadisi gibi önemli noktaları ele geçiren Rusya, Kore üzerindeki Çin-Japon mücâdelesinde Çin'in yanında yer alır. 1900 yılında Boxer Ayaklanması sırasında Rus askeri Mançurya'ya girince, Japonya ile rekabet sıcak savaşa dönüşür. Savaşın büyümemesi için görüşmeler sürerken 1904 Şubat’ında Japon birliklerinin Port Arthur'daki Rus harp gemilerine anî bir baskınla saldırması üzerine Rus-Japon Savaşı başlar. Bir seri ağır mağlubiyetin yanı sıra, ülkede meydana çıkan devrimci hareketler Rus Çarı II. Nikolay'ı barış yapmaya mecbur bıraktı (5 Eylül 1905). Ekim 1905 ayında başlayan demiryolu işçileri grevi dalga dalga ülke geneline yayılarak genel grev şeklini alır ve Petersburg Sovyeti'nin kurulmasıyla devrimci hareket en yüksek noktasına ulaşır. Zor durumda kalan Çar bir bildiri yayımlayıp, meşrutî bir anayasa ve seçilmiş bir Meclis (Duma) sözü verir. Bir süre sonra yavaş yavaş işçi hareketi bastırılır. Nisan 1906'da yapılan seçimler sonucunda liberal ve sol muhalefet Duma’da çoğunluğu elde eder. Köklü reformlar istediği için Çarlık Hükûmetiyle ters duruma düşen ilk Duma iki ay geçmeden dağıtılır. Daha sonra seçilen II. Duma’nın ömrü ise üç ay olur. Köylülere ve azınlıklara seçme hakkının verilmediği seçimlerle seçilen III. ve IV. Duma genelde Çarlık Hükûmetinin politikasını destekler. Japonya ile savaşa son veren Rusya’nın 1906 yılından sonra Balkanlar üzerinde nüfuz kazanmak için Avusturya ile mücâdeleye girmesi İngiltere ve Fransa'nın yanında I. Dünya Savaşına girmesine sebep olur. Bir süre sonra da Osmanlı Devleti’nin, Almanya ve Avusturya-Macaristan’ın müttefiki olarak Savaşa girmesi sonucu Kafkasya'da yeni bir cephe açmak zorunda kalır. Aynı zamanda Savaş öncesinde Boğazların açık olmasına bağlı olan ikmâl desteğini yitirir. Önemli derecede silah ve mühimmât sıkıntısı çeken Rus Orduları, Doğu Avrupa Cephesi’nde birbiri ardına ağır mağlubiyetler alır. Savaşın sebep olduğu yıkım, basın ve Mecliste halkın güvenine dayalı bir hükûmetin olması isteğini yaygınlaştırdı. Bahse konu sıkıntıların oluşturduğu gerilim 1917 yılı başında ülkeyi patlamaya hazır bir bomba hâline getirir.1905 Rus Devrimi 1917 yılında yaşanacaklar için bir uyarı olmuştur.

[2] Bolşevik: Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisinin (RSDİP’in) 1903 Kongresinde partinin üyelik tanımı üzerinde yaşanan ihtilaf sonucu meydana gelen ayrışma kapsamında parti, bünyesindeki iki farklı hizipten Julius Martov’un liderlik ettiği (ve “azınlıkta kalanlar” anlamında kullanılan) Menşevikler ile Lenin’in liderlik ettiği (ve “çoğunlukta kalanlar” anlamında kullanılan) Bolşevikler şeklinde ikiye gruba bölünmüştür. Kongrede Lenin yanlıları çoğunlukta olduğu için Rusça “çoğunluk” anlamına gelen Bolşevik olarak, azınlıktaki Martov yanlıları da Menşevik olarak adlandırılacaktır. Kongreden sonra iki taraf arasında birleşme girişimleri olsa da birleşme gerçekleşmeyecek ve 1912 yılında kesin ayırım yaşanacaktır. Bolşevikler Ekim Devrimi ile iktidarı alacaklar ve sonra da Sovyetler Birliği'ni kuracaklardır.

[3] Menşevikler: Bkz. son not [2]

[4] Çar II. Nikolay (Nikolay Aleksandroviç Romanov) (1868-1918). Rusya İmparatorluğu’nun son çarı ve Romanov Hanedanının hüküm süren son üyesidir. 1894-1917 döneminde hüküm sürmüştür. 8 Mart 1917 tarihinde Petrograd’da başlayan ayaklanmanın önlenememesi sonucu, Ordunun da desteğini alan Duma’nın çağrısına uyarak 15 Mart 1917 tarihinde kardeşi Mihail lehine tahttan çekilmiş, ancak onun da tahtı reddetmesiyle Rusya’da bin yıllık monarşi yönetimi son bulmuştur. Lvov başkanlığında kurulan geçici hükûmet döneminde Çar, (Çar’ın yazlık köyü olan) Carskoye Selo’da gözaltında tutulmuş, ailesiyle birlikte İngiltere’ye gönderilmesi planlanmışsa da daha sonra bundan vazgeçilmiş, Ekim Devrimi’nden hemen önce güvenliği için ailesiyle birlikte Batı Sibirya’daki Tobolsk’a götürülmüş, Ekim Devrimi’nden sonra da Nisan 1918 ayında Urallardaki Yekaterinburg’a götürülmüş, Bolşeviklere karşı savaşan Beyaz Ordu kuvvetlerine bağlı Çek Lejyonunun bölgeye yaklaşması ve Çar’ı kurtarmaları ihtimâli üzerine, yerel yetkililerin kararıyla, 16/17 Temmuz gecesi Çar, eşi, çocukları, aile doktoru ve üç uşağı hapsedildikleri evin bodrumunda öldürülmüştür. Gizlice ormanlık araziye gömülen cesetlere 1991 yılında ulaşılmıştır. SSCB’nin çöküşünden sonra 1998 yılında yapılan devlet töreniyle ailesiyle birlikte St. Petersburg’da defnedilmiştir. Çar ailesi, 1000 yılında Rus Ortodoks Kilisesi tarafından “aziz” ilan edilmiştir. 1 Ekim 2008 tarihinde, Rusya Yüksek Mahkemesi, Çar ailesinin öldürülmesinin haksız siyasî baskılar sonucu olduğuna, dolaysıyla siyasî cinayete kurban gittiklerine karar vermiş ve itibarlarının iade edilmesini kararlaştırmıştır.

[5] Duma: Duma, Çarlık Rusya’sında 1905-1917 yılları arasında faaliyette olan yasama meclisine verilen isimdir. Rusya İmparatorluğu’nda Duma seçimleri 1906 yılında ilk kez, 1907 yılında ikinci ve üçüncü kez, 1912 yılında da dördüncü kez yapılmıştır. 4. Rus Devlet Duması 1912-1917 döneminde görev yapmıştır. Günümüzde Rusya Federasyonu Federal Meclisinin alt kanadı da bu isimle anılmaktadır.

[6] Ağustos 1914 ayına kadar St. Petersburg olarak devam edegelen Rusya İmparatorluğu’nun başkentinin ismi, I. Dünya Savaşı’nın başlamasından sonra (31.08.1914) Alman izlerini silmek için adı Petrograd olarak değiştirilmiş, SSCB’nin ilk lideri Lenin'in ölümünden üç gün sonra (24.01.1924) Petrograd ismi Ekim Devriminin lideri Lenin'in anısına Leningrad olarak değiştirilmiştir. SSCB’nin dağılmasından kısa bir sür’e sonra (06.09.1991) kentin ismi tekrar orijinal ismi olan St. Petersburg’a dönüştürülmüştür.

[7] Kadet veya Anayasal Demokrat Parti, Rus İmparatorluğunda liberal bir siyasi partiydi. Parti üyelerine Kadetler denilirdi. Bu isim partinin Rusça isminin kısaltmasından ileri gelir; K-D harflerinden oluşan parti adının kısaltmasının Rusça okunmasıdır.

[8] Sosyalist Devrimci Parti ya da SR, 20. Yüzyıl başlarında Rusya ve Rusya Federatif Sosyalist Cumhuriyetinde faaliyet gösteren bir siyasî partidir. SR programı; hem demokratik sosyalist hem de çiftçi sosyalist çizgiyi takip etmiştir. RSDİP’in 1903 kongresinde partinin üyelik tanımı üzerinde yaşanan ihtilaf sonucu meydana gelen ayrışma kapsamında bünyesindeki iki farklı hizipten Julius Martov’un liderlik ettiği (ve “azınlıkta kalanlar” anlamında kullanılan) Menşevikler ile Lenin’in liderlik ettiği (ve “çoğunlukta kalanlar” anlamında kullanılan) Bolşeviklerin toprağın devletleştirilmesine karşı, SR toprağın toplumsallaştırılmasını savunmuştur. RSDİP’ten (Bolşevik ve Menşeviklerden) farklı olarak Marksist olmayan SR, yine RSDİP’den farklı olarak işçi sınıfının değil, çiftçi sınıfının Rusya’nın devrimci sınıfı olacağına inanıyordu. SR, 1917 yılından itibaren RSDİP’ten ayrılarak Bolşeviklerden yana tavır alan bir siyasî grup olmakla birlikte Ekim Devrimi’nden sonra iktidardaki Bolşeviklerle ciddî bir ihtilafa düşmüş, Bolşevikleri devirmeye yönelik bir isyana kalkışmışsa da bu girişimleri bastırılmış ve tasfiye edilmiştir. Tasfiye edilen SR’ler, her ne kadar 1917-1922 döneminde yaşanan Rusya İç Savaşı’nda Bolşeviklerin safında bulunmuşlar ve yeniden yönetime katılmışlarsa da artık bir grup olarak varlıklarını sürdürememişler ve Bolşeviklere dâhil olmuşlardir.

KAYNAKLAR

-, “Duma“, http://www.babylon.com/definition/Duma/Turkish, Erişim Tarihi: 23.05.2015; -, “Sankt Petersburg”, https://tr.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg, Erişim Tarihi: 15.06.2015; -, “Sol SR” http: //tr. wikipedia.org/wiki/-sol_sr, Erişim Tarihi: 25.05.2015; -, “Sosyalist Devrimci Parti”, http://tr.wikipedia.org/wiki/ sosyalist_ devrimci _parti, Erişim Tarihi: 25.05.2015; Akdes Nimet Kurat, Türkiye ve Rusya, Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 1970; Arthur T. Frame, “Nicholas II, Tsar (1868-1918)”, The Encyclopedia of World War I, Vol. III, (Ed. Spencer Tucker), ABC-CLIO Inc., California - USA 2005; Enis Şahin, Türkiye ve Maverâ-yı Kafkasya İlişkileri İçerisinde Trabzon ve Batum Konferansları ve Antlaşmaları (1917-1918), Türk Tarih Kurumu Bsmv., Ankara 2002;Edward Acton, Russia: The Tsarist and Soviet Legacy, The end of the Russian Empire (1906-1916), Routledge Taylor & Francis Group, New York - USA 2014; Fahri Belen, 20 nci Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, İstanbul 1973;Firuz Kâzımzâde Transkafkasya İçin Mücadele 1917-1921, (Çev.: Cengiz İ. Çay), 1. Baskı, T&K Yayınları, İstanbul 2016; Geoffrey A. Hosking, Russia: People and Empire, 1552-1917, 3rd edition, 2001, Cambridge – London – UK 2001; İrfan Paksoy, Cihan Harbi’nde Osmanlı Devleti, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2018; Kemâl Arı, I. Dünya Savaşı Kronolojisi, Gnkur.Bsmv., Ankara 1997; Peter Hopkirk, İstanbul'un Doğusunda Bitmeyen Oyun, (Çev.: Mehmet Harmancı), Birinci Baskı, Sabah Kitapları, İstanbul 1994; Steve Phillips, Lenin and the Russian Revolution, 1st edition, Heinemann, Oxford-UK 2000; Şevket Süreyya Aydemir, Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa, C. III, Remzi Kitabevi, İstanbul 1972; Yusuf Hikmet Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, Üçüncü Baskı, C. III / IV, TTK Bsmv., Ankara 1991.