Günlük konuşmalarımız giderek küçük bir psikoloji sözlüğüne dönüşüyor. Biraz üzgün hisseden “Depresyondayım”, düzeni seven “Ben zaten biraz OKB’yim”, kalabalıkta gerilen “Sosyal anksiyetem var” diyebiliyor. İlişkilerde yaşanan anlaşmazlıklarda ise karşımızdaki kişi kolayca “narsist”, ilişki “toksik”, geçmişte yaşanan her kırgınlık da “travma” olarak adlandırılabiliyor.
Psikolojiye ait kavramların toplum tarafından bilinmesi elbette kıymetlidir. İnsanların duygularını tanımaya çalışması, ruhsal güçlükler hakkında konuşabilmesi ve gerektiğinde destek araması önemli bir gelişmedir. Ancak bir kelimenin sık kullanılması, onun doğru anlaşıldığı anlamına gelmez. Bazı kavramlar yaygınlaşırken asıl anlamlarından uzaklaşabiliyor ve günlük konuşmaların içinde sıradan birer etikete dönüşebiliyor.
Oysa her üzüntü depresyon değildir. Her kaygı, kaygı bozukluğu anlamına gelmez. Düzeni sevmek obsesif kompulsif bozukluk; kendisini önemsemek narsisizm değildir. İnsan zaman zaman mutsuz olabilir, bazı ortamlarda kaygılanabilir, kimi konularda hassas davranabilir. Bunlar hayatın içinde karşılaşılabilecek doğal duygulardır.
Bir duygunun ya da davranışın ruhsal bir bozukluk kapsamında değerlendirilmesinde yalnızca varlığına bakılmaz. Ne kadar süredir devam ettiği, hangi yoğunlukta yaşandığı ve kişinin günlük hayatını ne ölçüde etkilediği birlikte ele alınır. Böyle bir değerlendirme, sosyal medyada görülen kısa bir video ya da birkaç maddelik belirti listesi üzerinden yapılamaz. Ruh sağlığı, insanın kendisine veya bir başkasına kolayca tanı koyabileceği kadar basit değildir.
Benzer bir durum, ilişkilerde kullandığımız dilde de karşımıza çıkıyor. Bir insanın bencilce davranması onu doğrudan “narsist”, bizimle anlaşamaması “toksik”, bizi eleştirmesi ise “manipülatif” yapmaz. İnsan davranışları tek bir kelimeyle açıklanamayacak kadar çok yönlüdür. Birini psikolojik bir kavramla etiketlediğimizde, onun davranışını anlamaya çalışmak yerine bütün kişiliğini verdiğimiz hükmün içine sıkıştırabiliriz.
Psikoloji dili bazen kişinin kendi davranışlarını sorgulamaktan kaçınmasının da rahat bir yolu hâline gelebiliyor. İletişimi tamamen kesmek her zaman sınır koymak, eleştiriye kapalı olmak her zaman kendini korumak, yalnızca kendi ihtiyaçlarını önemsemek ise her zaman öz şefkat değildir. Bu kavramlar yaşadıklarımızı anlamamıza yardımcı olabilir. Fakat her tutumumuzu haklı çıkaran bir gerekçeye dönüştüklerinde asıl işlevlerinden uzaklaşırlar.
Özellikle “travma” kelimesini dikkatli kullanmak gerekir. İnsan hayatında acı veren, iz bırakan ve uzun süre etkisini sürdüren deneyimler yaşayabilir. Ancak her hayal kırıklığını, reddedilmeyi veya anlaşmazlığı travma olarak adlandırmak; hayatın doğal güçlükleriyle kişiyi ruhsal açıdan derinden etkileyen yaşantılar arasındaki farkı belirsizleştirebilir. Bu durum, gerçekten travmatik bir yaşantının sonuçlarıyla mücadele eden insanların anlaşılmasını da zorlaştırabilir.
Kullandığımız kelimeler, yaşadıklarımızı nasıl yorumladığımızı etkiler. Kendisine sürekli “Kaygı bozukluğum var” diyen biri, hissettiği her endişeyi değiştirilemez bir durumun belirtisi gibi görebilir. Çevresindeki insanları devamlı “toksik” olarak nitelendiren biri ise ilişkilerde kendi tutumunu değerlendirmekte zorlanabilir. Böylece kendimizi anlamamıza yardımcı olması gereken kavramlar, zamanla bizi ve ilişkilerimizi sınırlayan etiketlere dönüşebilir.
Belki de tanı bildiren ifadeler kullanmadan önce yaşadığımız duyguyu tarif etmeyi denemeliyiz. “Depresyondayım” demeden önce “Bir süredir kendimi üzgün ve isteksiz hissediyorum”; “Panik atak geçiriyorum” demeden önce “Şu anda yoğun bir kaygı yaşıyorum” diyebilmek daha doğru bir başlangıç olabilir. Yaşadığımız durum uzun süredir devam ediyor ve günlük hayatımızı etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak, sosyal medyadan edindiğimiz bilgilerle kendimize tanı koymaktan çok daha sağlıklı bir yoldur.
Psikoloji dili insanı anlamak için vardır; onu tek bir kelimeye indirgemek için değil. Ruh sağlığına ilişkin farkındalık, yalnızca daha fazla kavram bilmekle değil, bildiğimiz kavramları yerinde ve dikkatli kullanmakla gelişir.
Belki de kendimize şu soruyu sormalıyız:
Psikolojik kavramları insanları daha iyi anlamak için mi kullanıyoruz, yoksa onları daha kolay etiketlemek için mi?
Çünkü bazen bir insanı tanımladığımızı düşünürken, yalnızca ona uzaktan bakmamıza neden olacak yeni bir etiket bulmuş olabiliriz.
