Seyahat, yalnızca bir yerden başka bir yere gitmek değildir. Hele söz konusu Türkistan ise… Oraya yapılan yolculuk, çoğu zaman coğrafyadan hafızaya, tarihten insanın kendi içine uzanır. Bu yüzden iyi bir seyahatname de görülen yerlerin envanterini çıkaran bir gezi notu değil; okurunu taşın, toprağın ve zamanın diliyle buluşturan bir ruh yolculuğu olmalıdır.
Bugün Türkiye'den Türkistan'a, özellikle de Semerkand, Buhara ve Hive'ye yönelen ilgi her geçen yıl artıyor. Ne var ki bu ilgi çoğu zaman turistik bir bakışın sınırlarını aşamıyor. Seyahat programları "görülecek yerler" listesine dönüşüyor; meydanlar, türbeler ve medreseler birkaç fotoğraf karesine sığdırılıyor. Oysa Türkistan, tüketilecek bir manzara değil, dinlenecek bir medeniyettir.
İyi bir seyahatname, okurunu bu yüzeysel bakıştan uzaklaştırmalıdır. Çünkü bir şehrin ruhu, yalnızca kubbelerinde ya da minarelerinde değil; sabah rüzgârında, taşlarının sessizliğinde ve yüzyıllardır değişmeden kalan sükûtunda saklıdır.
İhsan Oktay Anar'ın Puslu Kıtalar Atlası'ndaki "Düşlüyorum, o hâlde varım." sözü, bana göre seyahat yazıcılığının da özünü anlatır. İnsan bazen önce hayal ederek yolculuğa çıkar. Hiç gitmediği bir şehri düşlerinde dolaşır; sokaklarını zihninde kurar, kubbelerine gökyüzünün rengini verir. İşte gerçek seyahatname, okuruna bu hayali kurdurabilen metindir.
Harzem'de Pehlivan Mahmud'un, halkın gönlündeki adıyla Pîryâr-ı Velî'nin dergâhına adım attığınızda, insanı ilk karşılayan şey sessizliktir. Fakat bu, boş bir sessizlik değildir; asırların biriktirdiği vakar ve edebin sesidir. O avluda dolaşırken zihnimde şu mısraları duydum:
Bir avluya girdim ki, asırlar sustu duvarlarında,
Pehlivan Mahmud'un nefesi hâlâ dolaşıyor yanında;
Harzem'in taşında güreş meydanının vakarı sinmiş,
Her taş, her gölge "Edep!" diye fısıldar, gönüllere inmiş—
Bilekle değil, nefisle yenilir insan, manevî diyarlarında.
İşte Türkistan'ın insana öğrettiği ilk derslerden biri budur: Gerçek zafer başkasını yenmekte değil, insanın kendi nefsini terbiye edebilmesindedir. Asıl kuvvet, bilekte değil; insanın kendisi üzerindeki hâkimiyetindedir.
Bu yüzden Harzem'den ayrılırken geride yalnızca bir türbe bırakmazsınız; içinizde sessizce konuşmaya devam eden bir irfan iklimini de beraberinizde taşırsınız.
Semerkand'ın mavi kubbeleri de yalnızca gözlere hitap etmez. Registan Meydanı'nın taşları, Gur-i Emir'in gölgeleri, Buhara'nın dar sokakları ve Hive'nin kerpiç surları insana aynı soruyu yöneltir: "Sen buraya ne görmek için geldin?" Çünkü Türkistan, görülecek eserlerin sıralandığı bir açık hava müzesi değildir. Onu anlamak için yalnızca göz değil, gönül de gerekir. Bütün eserlerin peşinden koşan yolcu, bazen şehrin ruhunu dinlemeye vakit bulamadan yorgunlukla geri döner.
Gerçek yolculuk, insanın kendi içine yürümesiyle başlar. Taşkent'ten Buhara'ya uzanan demiryolu, aslında insanın kendi hafızasında kat ettiği mesafedir. Şehrisebz'in tozlu yolları, çocukluğun unutulmuş sokaklarına benzer. Harzem'in sessiz avluları ise insanın kendi içindeki sükûtu aradığı mekânlara dönüşür.
Belki de bu yüzden seyahatname yazmak, görüleni anlatmaktan çok hissedileni paylaşma sanatıdır. Okur, satırların arasında yürüyebilmeli; rüzgârı hissedebilmeli, ezan sesini duyabilmeli, kerpiç duvarların sıcaklığını avuçlarında taşıyabilmelidir. Gidemeyen, okurken gitmiş kadar olmalı; giden ise döndüğünde yeniden yola çıkma arzusu duymalıdır.
Bu yolculuğun duygusunu en iyi anlatan mısralar, zihnimde şöyle yankılandı:
Her yolculuk bir düşle başlar, ufuk gönüldedir;
Yol bazen taşa varır, bazen insana, bazen Hakk'adır.
Dönen yolcu aynı kalmaz; her menzilde değişir biraz.
Farkına varmadan mekânın efsununa karışır biraz.
Asıl menzil gönül yolcusunun kendi içindedir.
Çünkü Türkistan, yalnızca haritada gösterilen bir coğrafya değildir. O, insanın kalbinde keşfedilmeyi bekleyen büyük bir hafızadır. Her gerçek seyahat önce bir rüyada başlar; sonra adımlar o rüyanın peşinden yürür.
İşte bu düşüncelerle kaleme aldığım Türkistan seyahatnamem, uzun bir hazırlık sürecinin ardından okuyucuyla buluşmaya hazırlanıyor. Dileğim, bu eserin yalnızca Türkistan'a gitmek isteyenlere bir yol gösterici olması değil; henüz yola çıkmamış gönüllere de bir rüya, bir ufuk ve bir iç yolculuk çağrısı olabilmesidir.
