Ana içeriğe geç

eura24.com - Avrupa'dan haberler ve köşe yazıları. Tarafsız, güçlü, dinamik: yazarlarımızdan en güncel yazılar, Almanya ve Avrupa gündemi, Türk dünyası, kültür, sanat ve yaşam.

Yusuf Ö. HAŞİMOĞLU
Yusuf Ö. HAŞİMOĞLUKöşe Yazarı

Moskova’nın "İdeal Sınır" Haritası

Tarih boyunca imparatorlukların ve ulus devletlerin haritaları yalnızca diplomatik masalarda mürekkeple değil, coğrafyanın onlara dayattığı varoluşsal…

Moskova’nın "İdeal Sınır" Haritası

Tarih boyunca imparatorlukların ve ulus devletlerin haritaları yalnızca diplomatik masalarda mürekkeple değil, coğrafyanın onlara dayattığı varoluşsal korkularla ve stratejik zorunluluklarla çizilmiştir. İspanyol düşünce ve strateji platformu Geopol 21 tarafından 11 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan "Moskova’nın İstediği Sınırlar" (The Borders Moscow Wants) çalışması ve harita, bu tarihî reflekslerin günümüzde ne denli diri ve belirleyici olduğunu ortaya koyan dikkat çekici bir jeopolitik projeksiyondur. Söz konusu çalışma, yalnızca Ukrayna’daki mevcut cephe hattını veya anlık askerî kazanımları değil; Kremlin’in tarihsel güvenlik algısından ve yayılmacı jeopolitik hedeflerinden hareketle şekillenen muhtemel uzun vadeli güvenlik mimarisini ve batıya doğru genişleyen nüfuz alanlarını ele almaktadır.

Rusya’nın güvenlik doktrinini ve yayılmacı reflekslerini anlamak için haritadaki siyasî sınırlardan önce Doğu Avrupa Ovası’nın topografyasına bakmak gerekir. Baltık Denizi’nden başlayıp Karadeniz kıyılarına kadar uzanan bu devasa coğrafî koridor, dışarıdan gelebilecek kara harekâtlarını durduracak yüksek sıradağlar veya aşılmaz doğal engellerden yoksundur. Tarih boyunca Napolyon’un ordularından Hitler’in Wehrmacht’ına kadar Batı’dan gelen büyük işgal dalgaları, bu açık düzlükleri aşarak Rusya’nın merkezine, Moskova kapılarına kadar ilerleyebilmiştir.

İşte bu tarihî travma, Rus stratejik kültüründe "savunulabilir sınırlar" arayışını doğurmuştur. Kremlin açısından güvenlik, sınırları açık ovalarda beklemekle değil; bu ovaları çevreleyen doğal coğrafî kilit noktalarına, dağ silsilelerine, büyük nehirlere ve stratejik geçitlere ulaşmakla mümkündür. Bu yaklaşımın bir diğer boyutu ise söz konusu hatların ötesinde Moskova’ya bağımlı tampon devletler kuşağı oluşturmaktır. Geopol 21’in analizinde Moskova’nın "ideal sınır" olarak tasavvur ettiği hat, Baltık bölgesinden başlayıp Polonya düzlüklerini, Romanya’nın stratejik geçitlerini ve Karadeniz ile Kafkasya havzasını içine alan geniş bir güvenlik alanına işaret etmektedir.

Harita üzerinde Avrupa savunması açısından dikkat çeken kilit coğrafî noktalar, olası bir NATO-Rusya hesaplaşmasının nerelerde düğümlenebileceğini göstermektedir:

Suvalki Geçidi: Polonya ile Litvanya arasında yer alan yaklaşık 65 kilometrelik bu dar kara koridoru, Belarus ile Rusya'nın Baltık'taki Kaliningrad eksklavı arasında uzanmakta ve NATO'nun Baltık ülkeleriyle olan tek kara bağlantısını oluşturmaktadır. Moskova'nın bu hattı kontrol altına alması, Baltık ülkelerinin ittifakın geri kalanından izole edilmesi anlamına gelebilir.

Fokşani Koridoru: Romanya'nın doğusunda, Fokşani, Galați ve Brăila şehirleri çevresinde uzanan stratejik bir ova koridorudur. Karpat Dağları'nın etekleri ile Tuna Nehri arasındaki bu bölge, Romanya'nın doğu savunma hattı bakımından kritik bir konuma sahiptir. Fransız askerî makamlarının da muhtemel bir Rusya-NATO çatışması senaryosunda önemli bir askerî alan olarak değerlendirdiği Fokşani bölgesi, Romanya'nın iç kesimlerine ilerleme güzergâhları bakımından stratejik değer taşımaktadır. Rusya'nın Odessa üzerinden Moldova'ya, oradan da Tuna Deltası'na doğru ilerleyebilmesi, Romanya'nın savunma hatları ve NATO'nun güneydoğu kanadı açısından yeni ve ciddî bir güvenlik sorunu doğurabilir. Bu nedenle bölge, Balkanlar ve Güneydoğu Avrupa'nın savunma mimarisi bakımından da önem taşımaktadır.

Polonya Düzlüğü: Almanya ile Belarus arasında uzanan geniş ve açık ova hattı, Orta Avrupa'nın kalbine açılan önemli bir manevra alanıdır. Tarih boyunca büyük kara ordularının hareket güzergâhı olan bu coğrafya, Avrupa güvenlik mimarisinin temel hassasiyetlerinden birini oluşturmaktadır.

Geopol 21'in haritasında dikkat çeken en önemli unsurlardan biri, Moskova'nın hedeflerinin anlık tepkilerden ziyade aşamalı ve sistematik bir uzun vadeli planın parçası olarak yorumlanmasıdır. Haritadaki kademelendirme şu şekilde özetlenebilir:

1. Birinci Aşama (Ukrayna): Ukrayna'nın tamamının ya da Karadeniz kıyıları dahil stratejik ağırlık merkezlerinin kontrol altına alınarak Batı ile doğrudan temasının kesilmesi.

2. İkinci Aşama (Moldova ve Güney Kafkasya): Transdinyester üzerinden Moldova'nın Rus nüfuzuna alınması ve Kafkas Dağları bariyerinin güneyindeki Güney Kafkasya coğrafyasında (Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan) Moskova'nın belirleyici nüfuzunun yeniden tesis edilmesi.

3. Üçüncü Aşama (NATO Toprakları): Baltık devletleri ve Polonya'nın doğu hatlarına uzanan bölgede yeni bir nüfuz veya tampon bölge sisteminin zorlanması.

Finlandiya'nın 2023 yılında NATO'ya katılmasıyla birlikte Rusya'nın ittifakla olan kara sınırına yaklaşık 1.340 kilometrelik yeni bir hat eklenmiştir. Bu gelişme, Moskova'nın güvenlik algısını ve buna bağlı stratejik reflekslerini daha da etkilemiştir. Batı başkentlerinde zaman zaman dile getirilen "Ukrayna'da bir ateşkes sağlandığında krizin sona ereceği ve normalleşmeye dönüleceği" yönündeki beklentiler, Rusya'nın daha geniş jeopolitik hedefleri dikkate alındığında yeterli bir değerlendirme değildir. Moskova'nın Batı ile yaşadığı kırılmayı geçici bir diplomatik anlaşmazlık olarak değil, uluslararası sistemdeki güç dağılımının yeniden şekillendiği uzun soluklu bir mücadele olarak gördüğü anlaşılmaktadır. Bu nedenle haritadaki "ideal sınır" tasavvuru ile uluslararası hukukun tanıdığı sınırlar arasındaki uçurum kapanmadığı sürece, Doğu Avrupa'dan Karadeniz'e uzanan hatta askerî ve siyasî gerilimlerin devam etmesi ihtimali göz ardı edilemez.

Ancak bu haritayı değerlendirirken önemli bir ayrımı gözden kaçırmamak gerekir. Polonya ve Romanya'nın Moskova'nın uzun vadeli jeopolitik hedefleri içerisinde ne ölçüde yer alabileceği ayrı bir tartışmadır. Zira bu ülkeler NATO üyelikleri nedeniyle Rusya açısından çok daha yüksek maliyetli bir askerî hesaplaşmanın parçasıdır. Güney Kafkasya ise tarihî nüfuz ilişkileri, çözümlenmemiş bölgesel ihtilaflar ve büyük güçlerin rekabet alanı olması nedeniyle Moskova'nın çok daha yakından ilgilendiği bir coğrafyadır. Dolayısıyla Rusya'nın Güney Kafkasya üzerindeki nüfuz arayışını, Polonya veya Romanya'ya yönelik muhtemel askerî hedeflerle aynı düzlemde değerlendirmek doğru değildir. Bölgenin Rusya açısından taşıdığı önem, yalnızca coğrafî yakınlıktan değil, Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra da devam eden siyasî, askerî ve ekonomik nüfuz araçlarından kaynaklanmaktadır.

Tam bu noktada merceği Doğu Avrupa ovalarından Güney Kafkasya'ya çevirdiğimizde, bölgedeki yerleşik ezberleri sorgulamayı gerektiren hayatî bir sonuçla karşılaşıyoruz. Azerbaycan, 2020 yılındaki 44 günlük Vatan Muharebesi ve ardından Eylül 2023'te gerçekleştirdiği antiterör harekâtıyla otuz yıllık işgale son vererek toprak bütünlüğünü ve egemenliğini sahada tesis etti. Bu tarihî zafer, Bakü'ye bölgesel ölçekte haklı bir özgüven kazandırdı.

Zaferin ardından Bakü'deki resmî ve gayriresmî çevrelerde, ayrıca uluslararası analiz merkezlerinde şu yaklaşım daha güçlü biçimde dile getirilmeye başlandı: "Azerbaycan artık kendi göbeğini kendisi kesmiştir. Ankara ile stratejik müttefikliğini sürdürürken Moskova ve Batı arasında kimseye tam angaje olmadan, kendi çıkarları doğrultusunda çok yönlü ve dengeli bir dış politika yürütebilir."

Ne var ki Geopol 21'in haritasında resmedilen büyük güç hesaplaşması, Azerbaycan'ın bu yaklaşımını yeniden değerlendirmeyi zorunlu kılmaktadır. Çünkü Karabağ'da kazanılan askerî zafer, ülkenin jeopolitik konumunu değiştirmemiştir. Azerbaycan hâlâ Rusya ile doğrudan kara sınırını paylaşmakta ve Moskova'nın tarihsel nüfuz alanı olarak gördüğü coğrafyanın merkezinde bulunmaktadır. Rusya, Sovyet sonrası coğrafyadaki devletlerin bağımsız dış politika tercihlerini kabul etmekte zorlanan ve bu ülkeleri tarihî stratejik derinliğinin bir uzantısı olarak görme eğilimi taşıyan bir yaklaşım sergilemiştir.

Burada Azerbaycan açısından asıl tehlike, Rusya'nın Polonya veya Romanya'ya yönelik muhtemel hedeflerinden çok daha yakın ve somuttur. Moskova'nın Güney Kafkasya'daki nüfuzunu yeniden tesis etme arayışı, bölgedeki askerî varlığı, ekonomik ilişkileri, siyasî bağlantıları ve çözümlenmemiş ihtilaflar üzerinden farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Bu nedenle Azerbaycan'ın Karabağ zaferinden kaynaklanan özgüvenle Rusya'nın bölgesel hesaplarını hafife alması, ciddî bir stratejik yanılgı olur. Büyük güçlerin kendi nüfuz alanı olarak gördüğü bir coğrafyada, askerî zafer kazanmış olmak, o coğrafyanın geleceği üzerindeki bütün mücadelelerin sona erdiği anlamına gelmez.

Azerbaycan'ın geleneksel denge siyasetinin sınırlarını zorlayan üç temel unsur bulunmaktadır:

Kafkasya'nın Rus Güvenlik Tasavvurundaki Yeri: Moskova, Güney Kafkasya'yı tarihsel olarak kendi güvenlik mimarisinin ayrılmaz bir parçası olarak görmüştür. Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan'ın bağımsız dış politika tercihleri, Rusya'nın bölgedeki geleneksel nüfuz anlayışıyla zaman zaman çatışmaktadır. Azerbaycan'ın sahada kazandığı zafer bu tarihsel yaklaşımı ortadan kaldırmamıştır.

Büyük Güç Rekabetinde Tarafsızlık Alanının Daralması: Klasik denge siyaseti, küresel aktörler arasında görece yumuşama ve kurallı rekabet ortamı bulunduğunda daha geniş bir hareket alanı sunabilir. Rusya'nın Ukrayna savaşıyla birlikte Batı ile ilişkilerinin ağır biçimde bozulduğu, uluslararası sınırların zor kullanılarak değiştirilmesinin yeniden gündeme geldiği mevcut konjonktürde, orta ölçekli devletlerin manevra alanı daralmaktadır. Bir taraftan Rusya'nın tarihî nüfuz arayışı, diğer taraftan Batı'nın bölgedeki yeni güvenlik ve enerji politikaları, Azerbaycan'ın denge siyasetini daha karmaşık hâle getirmektedir.

Zengezur Koridoru ve Sıkışan Jeopolitik Makas: Güney Kafkasya'da Zengezur Koridoru üzerindeki bitmeyen pazarlıklar, İran'ın bölgedeki varoluşsal kaygıları ve tehditkâr söylemleri, Batı'nın özellikle Fransa ve ABD üzerinden Ermenistan'la geliştirdiği güvenlik ilişkileri bir araya geldiğinde, Azerbaycan'ın çevresindeki jeopolitik baskı daha belirgin hâle gelmektedir. Moskova'nın bölgesel nüfuz arayışı da bu denkleme eklendiğinde, Bakü'nün yalnızca ikili taktik manevralarla bütün bu baskıları yönetmesi giderek zorlaşmaktadır.

Taktiksel manevralara dayalı geleneksel denge siyasetinin sınırlarına dayandığı bu kritik kavşakta, uluslararası sistemin perde arkasında daha kapsamlı stratejik ittifak mimarileri de gündeme gelmektedir. Son dönemde Azerbaycan'a yönelik olarak gündeme getirilen "Mekke İttifakı" çerçevesindeki davet ve telkinler, Bakü'deki karar alıcılar açısından üzerinde ciddiyetle durulması gereken yeni bir güvenlik tartışması başlatmıştır. Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında imzalanarak yürürlüğe giren bu ortak savunma anlaşması, İslâm dünyası ile Türk dünyasının daha geniş bir stratejik güvenlik çerçevesinde buluşabilmesi bakımından da yeni imkânlar barındırmaktadır.

Bu tür ittifaklar, sıradan bir bölgesel iş birliği teşkilatı veya ekonomik dayanışma platformu olarak değerlendirilmemelidir. Asıl mesele, üyelerin mevcut askerî kapasitelerinin, savunma sanayilerinin, istihbarat imkânlarının ve stratejik caydırıcılık unsurlarının ortak bir güvenlik anlayışı etrafında ne ölçüde bütünleştirilebileceğidir. Pakistan'ın sahip olduğu nükleer kapasite de bu stratejik denklemin doğal olarak dikkate alınması gereken unsurlarından biridir. Anlaşma metinlerinde bu kapasitenin ittifak üyelerine yönelik bir güvenlik garantisi olarak açıkça tanımlanmamış olması, onun bölgesel güç dengeleri üzerindeki muhtemel etkisini ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte mevcut savunma iş birliği ile gelecekte oluşturulabilecek genişletilmiş bir caydırıcılık mimarisini birbirinden ayırmak gerekir.

Nükleer silahlara sahip büyük güçlerin sınırları zorla yeniden çizmeye çalıştığı ve uluslararası hukukun giderek daha fazla güç politikalarının baskısı altında kaldığı bir çağda, kendi nükleer kapasitesi bulunmayan devletlerin güvenliklerini yalnızca askerî zaferlere veya geçici diplomatik dengelere dayandırmaları yeterli olmayabilir. Azerbaycan'ın Karabağ'da kanıyla ve iradesiyle kazandığı tarihî zaferi kalıcı kılabilmesi, yalnızca bölgesel askerî gücünü korumasına değil; Türkiye ile kurduğu stratejik ortaklığı derinleştirmesine ve Türk dünyası ile İslâm coğrafyasının oluşturabileceği daha geniş güvenlik mimarileriyle ilişkilerini geliştirmesine bağlıdır.

Sonuç olarak Geopol 21'in haritası bize yalnızca Rusya'nın muhtemel gelecek hedeflerini değil, dünya düzeninin ne kadar sertleştiğini de anlatıyor. Avrupa'dan Kafkasya'ya uzanan bu yeni güç mücadelesinde Azerbaycan için Karabağ zaferi sonrasında oluşan "rahat ve tek başına denge" anlayışı ciddî biçimde sorgulanmalıdır. Moskova'nın Güney Kafkasya'yı tarihsel nüfuz alanı olarak görme yaklaşımını hafife alan bir Bakü, kazandığı jeopolitik avantajları yeniden büyük güçlerin pazarlık konusu hâline getirme riskiyle karşılaşabilir. Önümüzdeki süreç, günübirlik taktiksel adımların değil; bağımsız karar alma kapasitesini koruyabilecek, caydırıcı ve derinlikli stratejik ittifakların belirleyici olacağı tarihî bir sınav olacaktır.

Okur görüşleri
0 yorum
Yorum yaz
Yorumlar yayın ilkelerine göre incelenir.
Yorumları göster0 yorum
Henüz yorum yapılmamış. İlk Yorumu Siz Yapın