Ana içeriğe geç

eura24.com - Avrupa'dan haberler ve köşe yazıları. Tarafsız, güçlü, dinamik: yazarlarımızdan en güncel yazılar, Almanya ve Avrupa gündemi, Türk dünyası, kültür, sanat ve yaşam.

Yusuf Ö. HAŞİMOĞLU
Yusuf Ö. HAŞİMOĞLUKöşe Yazarı

Küresel Satrançta Dar Vizyonlar ve Aşınan İttifaklar

Vaşington koridorlarında şekillenen Türkiye karşıtı refleksler, sadece ikili ilişkilerin değil, bizzat uluslararası güvenlik mimarisinin nasıl sığ bir…

Küresel Satrançta Dar Vizyonlar ve Aşınan İttifaklar

Vaşington koridorlarında şekillenen Türkiye karşıtı refleksler, sadece ikili ilişkilerin değil, bizzat uluslararası güvenlik mimarisinin nasıl sığ bir lobicilik faaliyetiyle rehin alındığını açıkça gösteriyor. Rum asıllı ABD Temsilciler Meclisi Üyesi Nicole Malliotakis’in, 15 Eylül 2026 tarihinde Yunan Kathimerini gazetesine verdiği röportajda yaptığı açıklamalar, bu çarpık zihniyetin somut örneklerinden biridir.

Vaşington’daki şahin kanadın temel çelişkisi de burada ortaya çıkıyor: Türkiye gibi İttifak’ın erken döneminden itibaren bünyesinde yer alan stratejik bir müttefike baskı uygularken, NATO üyesi olmayan Güney Kıbrıs, Ermenistan ve İsrail gibi aktörlerin kaygılarını İttifak’ın stratejik kararlarına taşımaya çalışmak.

NATO’nun temel felsefesi kolektif savunma ve müttefikler arası dayanışmadır. Ancak İttifak dışındaki aktörlerin telkinleriyle bir müttefikin askerî modernizasyonunun, örneğin F-35 meselesinin, engellenmeye çalışılması güvenliğin nasıl politize edildiğini gösteriyor. Hatta bir adım daha ileri giderek Türkiye ile rekabet hâlindeki aktörlere F-35 gibi modern savaş uçaklarının temin edilmesi ihtimali, ciddi bir güvenlik kaygısına neden oluyor. Bu tür tutumlar, Türkiye’nin çevresindeki bazı küçük komşuların kendi güçlerini aşan bir özgüvenle hareket etmelerine zemin hazırlıyor. Kendi kapasitelerinin sınırlarını göz ardı ederek dışarıdaki güç odaklarıyla kurdukları ilişkilere güvenen bu aktörler, bölgesel barışa zarar veriyor. Yani ortaya çıkan tablo, müttefiklikten ziyade Türkiye’yi çevreleme siyasetine benziyor.

NATO, hegemonik çıkarların veya dar jeopolitik hesapların koruma şebekesi değildir. Ancak bugün İttifak ruhunun aşındığı açıkça görülmektedir. Bir müttefik ülkenin güvenliğini dışarıdaki gayriresmî ortakların siyasî baskılarına malzeme etmek, müttefiklik anlayışıyla bağdaşmaz. Öte yandan Türkiye’nin kritik teknolojilere erişiminin kısıtlanması, Ankara açısından uzun vadede kendi kendine yeterlilik ve yerli savunma sanayii politikalarını kaçınılmaz kılan bir dönüm noktası olmuştur.

Batı ittifakı içindeki bu güven bunalımını ve müttefiklik hukukunun aşınmasını en yakından izleyenlerin başında kuşkusuz Moskova geliyor. Vaşington’daki lobilerin körüklediği bu vizyonsuzluk, Kremlin’in Batı bloğuna yönelik stratejik analizlerinde önemli bir yer tutuyor. Ancak madalyonun diğer yüzünde, Rusya’nın kendi geleneksel emperyal ve hegemonik zihniyeti de hiçbir taraf için cazip bir alternatif sunmuyor. Tam aksine, bu yayılmacı akıl Moskova’yı bugün Ukrayna savaşının ağır yükü altında bırakmış durumda. Ne Batı’nın içindeki sığ çelişkiler sürdürülebilir bir küresel güvenlik mimarisi üretebiliyor ne de Rusya’nın eski kalıplara dayanan imparatorluk refleksi geleceğin dünyasında kalıcı bir karşılık bulabiliyor.

Kongre’deki dar vizyonlu açıklamalar ve lobi faaliyetleriyle oluşturulan engeller, Türkiye’nin kendi stratejik yol haritasını çizmesini önleyemez. Buna karşılık, küresel sistemdeki krizleri derinleştirmekten başka bir sonuç da doğurmaz. Bu açıdan Türkiye, NATO’ya tek taraflı güvenmeden kendi güvenlik mimarisini tahkim etmeye devam etmeli. Şu ana kadar parçalı ittifaklar veya ikili iş birlikleri şeklinde yürüyen bu arayış, Mekke Ortak Savunma Antlaşması ile birlikte Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında çokuluslu bir iş birliği zeminine kavuşmuştur. Zamanla Libya, Somali ve Katar ile yürütülen ikili ilişkiler de bu veya benzer bir yapıya dâhil edilebilir. Böylece Türkiye’nin bölgesel hareket alanı genişletilirken onu yalnızlaştırmaya ve stratejik bakımdan soyutlamaya yönelik girişimlere karşı daha güçlü bir denge oluşturulabilir.

Ancak güvenlik meselesi yalnızca devletler arasındaki antlaşmalardan, askerî teknolojilerden veya ittifak bildirilerinden ibaret değildir. En sağlam görünen yapıların dahi içeriden nasıl aşınabileceğini anlamak için uzaklara gitmeye gerek yok. İttifak içindeki güvenlik zafiyetlerinin tarihî ve somut örneklerinden biri Lalas vakasıdır. ABD Dışişleri Bakanlığı’nda kripto haberleşme memuru olarak görev yapan Stavros Steven Lalas’ın faaliyetleri, müttefiklik ilişkilerinin ve güvenlik mekanizmalarının ne kadar ciddi zafiyetlere açık olabileceğini gösteriyor.

Nicole Malliotakis ile Stavros Steven Lalas vakalarını birbirinden ayıran çizgi açıktır: Biri siyasî nüfuzunu kullanarak Türkiye’ye yönelik baskıyı savunurken diğeri ABD devletinin gizli belgelerini Yunanistan’a aktardığı için casusluktan mahkûm edilmiştir. Bu iki ismi aynı kefeye koymak mümkün değildir. Bununla birlikte, iki vaka da daha geniş bir soruyu gündeme getiriyor: Bir Amerikan vatandaşının tarihî ve kültürel aidiyeti, ülkesinin stratejik çıkarlarıyla çatıştığında nasıl bir rol oynayabilir? Buradaki mesele etnik köken değil, kişisel veya siyasî bağlılıkların Amerikan devletinin güvenlik ve dış politika öncelikleriyle nerede karşı karşıya geldiğidir. Demokratik siyasette bir milletvekilinin yabancı bir ülkenin çıkarlarıyla örtüşen görüşleri savunması meşru siyasî faaliyetin parçası olabilir; gizli devlet belgelerini yabancı bir hükûmete aktarmak ise bambaşka bir hukukî ve güvenlik meselesidir. Ancak her iki örnek de Vaşington’un Ankara’ya yönelik politikasını değerlendirirken, resmî müttefiklik söyleminin ötesine bakmanın önemini ortaya koyuyor.

ABD doğumlu ve Rum kökenli bir aileden gelen Stavros Steven Lalas, ABD ordusunda görev yaptığı dönemde, 1977 yılında Yunanistan adına casusluk faaliyetlerine başladı. Daha sonra ABD Dışişleri Bakanlığı bünyesinde haberleşme memuru olarak çalışırken gizli bilgileri Yunan makamlarına aktarmayı sürdürdü. İstanbul’daki ABD Konsolosluğu’nda ve ardından Atina’daki ABD Büyükelçiliği’nde görev yaptığı yıllarda, Türkiye’nin Adalar Denizi’ndeki askerî konumlanmasına ilişkin bilgiler de dâhil olmak üzere çok sayıda hassas belge Yunanistan’a ulaştı.

Lalas’ın faaliyetleri, Türkiye’ye ilişkin askerî bilgilerle sınırlı değildi. ABD’nin diplomatik değerlendirmeleri, askerî planlamaları ve istihbarat faaliyetleri hakkındaki gizli belgeler de hedefteydi. ABD makamlarının açıklamalarına göre Lalas, yıllar boyunca yaklaşık 700 gizli belgeyi Yunanistan’a aktardı. Üstelik bütün bunlar, iki ülkenin NATO çatısı altında müttefik olduğu bir dönemde gerçekleşti.

Yunan makamlarının elindeki bazı bilgilerin ABD’nin gizli haberleşme kanallarından elde edilmiş olabileceğinin anlaşılması üzerine Amerikan karşı istihbarat birimleri harekete geçti. Gizli izleme faaliyetleri sonucunda Lalas’ın belgeleri izinsiz biçimde aldığı tespit edildi. Nisan 1993’te tutuklanan Lalas, casusluk amacıyla iş birliği yapmak suçlamasını kabul etti ve aynı yıl eylül ayında 14 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Bu olayın önemi, yalnızca bir istihbarat görevlisinin başka bir ülke adına casusluk yapmış olması değildir. Asıl mesele, aynı güvenlik mimarisi içinde yer alan ülkeler arasında paylaşılan bilgilerin, ortak savunma anlayışıyla bağdaşmayan amaçlarla kullanılabilmesidir. NATO üyeliği, müttefikler arasındaki bütün çıkarların örtüştüğünü göstermediği gibi, paylaşılan her bilginin ortak güvenliğe hizmet edeceğini de garanti etmez.

Lalas vakası, Türkiye’nin güvenlik değerlendirmelerinde siyasî söylemlerin yanı sıra istihbarat zafiyetlerinin, personel denetiminin ve gerçek stratejik çıkarların da dikkate alınması gerektiğini hatırlatan tarihî bir derstir.

Meseleye bir de göç ve tarihî hafıza açısından bakmak gerekiyor. ABD’de doğup büyüyen ve farklı göç dalgalarıyla bu ülkeye yerleşmiş ailelerden gelen insanların tarihî aidiyetleri, sonraki kuşaklarda da siyasî tutumlar üzerinde etkili olabiliyor. ABD’de doğmuş, bu ülkenin eğitim sisteminden geçmiş ve siyasî kurumlarında yükselmiş kişilerin, ailelerinin tarihî hafızasından devraldıkları Türkiye karşıtı tutumları Amerikan siyasetinde sürdürmeleri, üzerinde ayrıca durulması gereken bir meseledir. Bu örnekler, göçle birlikte taşınan tarihî anlatıların ve siyasî aidiyetlerin kuşaklar boyunca varlığını sürdürebileceğini, hatta yeni ülkenin siyasî hayatında yeniden karşılık bulabileceğini düşündürüyor. Elbette bu süreklilik her bireyde aynı biçimde ortaya çıkmaz. Asıl soru da burada ortaya çıkıyor: Başka bir coğrafyanın tarihî hesaplaşmaları, ABD’nin kendi stratejik çıkarlarının önüne ne ölçüde geçebiliyor?

Toparlamak gerekirse; Netanyahu yönetiminin Türkiye’yi doğrudan hedefe koyduğu bir konjonktürde, ABD Kongresi’nde ve dijital mecralarda Türkiye’nin NATO üyeliğini tartışmaya açan girişimler tesadüfî çıkışlar olarak görülemez. 2028’e kadar Türkiye’nin NATO üyeliğinin yeniden değerlendirilmesini hedefleyen Turkey Out of NATO — Project 2028 platformu, bu arayışın dijital mecradaki somut örneklerinden biridir. Platform, Türkiye’nin üyeliğinin sona erdirilmesini savunan analizleri, Kongre üyelerinin açıklamalarını ve üyeliğin askıya alınması ihtimalini ele alan metinleri aynı çerçevede bir araya getiriyor. Bu tablo, meselenin birkaç siyasetçinin taşkın açıklamasından ibaret olmadığını; Türkiye’nin İttifak içindeki konumunu zayıflatmaya yönelik düşünsel ve siyasî hazırlıkların da ciddiyetle izlenmesi gerektiğini gösteriyor.

Ancak tarihî Lalas vakasından günümüz lobi faaliyetlerine kadar uzanan bu tecrübeler göstermektedir ki; Türkiye’nin ihtiyacı başkalarının koruma kalkanı değil, kendi stratejik aklıdır. Türkiye’nin önündeki mesele, NATO’dan uzaklaşmak ya da kendisini başka bir hegemonik gücün nüfuz alanına bırakmak da değildir. Türkiye; kendi güvenliğini başkalarının siyasî tercihlerine bağımlı olmaktan çıkararak, yerli savunma sanayiini ve bağımsız güvenlik altyapısını tahkim ederek, çokuluslu bölgesel ittifaklarını genişleterek ve barışı bozmanın bedelini yükselterek bu dar vizyonlu hesapları boşa çıkaracak güce sahiptir.

Küresel satranç tahtasında artık yalnızca taşların gücü değil, oyuncuların dünyayı ne kadar doğru okuyabildiği de belirleyicidir. Kendi müttefikini zayıflatarak rakibine alan açan, bölgesel aktörleri büyük güç rekabetinin piyonu hâline getiren ve güvenliği dar lobilerin tercihine indirgeyen bir anlayış, uzun vadede kendi hegemonyasını da aşındırır. Türkiye’nin cevabı ise yeni bir bağımlılık ilişkisi kurmak değil, kendi caydırıcılığını ve iş birliği kapasitesini artırarak bu dar hesapların dışına çıkmaktır.

Zira kalıcı barış, başkalarının iyi niyetine bel bağlamakla değil, barışı bozmanın bedelini göze alınamayacak ölçüde yükselten bir denge kurmakla mümkündür. Türkiye’nin ihtiyacı yeni bir uluslararası koruma kalkanı değil, kendi güvenliğini koruyacak caydırıcılığa, kendi yolunu çizecek iradeye sahip olmaktır.

Okur görüşleri
0 yorum
Yorum yaz
Yorumlar yayın ilkelerine göre incelenir.
Yorumları göster0 yorum
Henüz yorum yapılmamış. İlk Yorumu Siz Yapın