Türk-Alman İlişkilerinin Kültür Boyutu

Bu yazının amacı, Türk-Alman kültürel ilişkilerinin gerekliliğine kısaca dikkat çekmektir. Günümüzde bu alana yeterince değer verilmezken toplumların birbirini tanıması ve karşılıklı anlayış geliştirmesi giderek önem kazanmaktadır. Kültürel alışveriş, siyasi ilişkilerdeki dalgalanmalara rağmen insanlar ve toplumlar arasındaki dostluğu korur. Türk-Alman ilişkilerinin sağlam köprülere ihtiyacı vardır. Türkiye’den Almanya’ya göç de iki ülke arasındaki kültürel işbirliğini ve etkileşimi özellikle güçlendirmiştir.

Türkiye ile Almanya arasındaki ilişkiler çok boyutludur. Ticaret, ekonomi, güvenlik ve turizmin yanı sıra Almanya’da yaşayan Türkiye kökenli insanlar, II. Dünya Savaşı sırasında Türkiye’ye sığınan Almanlar, Türkiye’nin Batı ile bütünleşme politikası ve Avrupa Birliği ile yürüttüğü müzakereler iki ülkeyi birbirine bağlayan başlıca unsurlardır. İki ülkenin uluslararası alanda birbirine verdiği önem, bu ilişkileri canlı tutmaktadır.

Kültürel ilişkiler, tarihin belirli dönemlerinde yoğunlaşmıştır. Osmanlı Devleti’nin son ve Alman İmparatorluğu’nun ilk 50 yılında, ayrıca Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş döneminde kültürün ikili ilişkilerde öne çıktığı söylenebilir. Federal Almanya, II. Dünya Savaşı’nın yarattığı olumsuz imajı aşmak ve uluslararası itibarını yeniden kazanmak için dış politikasında kültüre önemli bir yer vermiştir. Böylece dış kültür politikası, itibar ve cazibe kazanmanın bir aracı hâline gelmiştir. Bu doğrultuda, 1950’li yıllarda Adnan Menderes–Konrad Adenauer döneminde Türk-Alman ikili kültür anlaşması imzalanmış, zamanla ek protokollerle genişletilmiştir. Almanya da Türkiye’deki kültür kurumlarını yaygınlaştırmış ve faaliyetlerini artırmıştır.

1960’lı yıllarda yapılan işgücü göçü anlaşması, iki toplumu daha da yakınlaştırmış ve karşılıklı anlayış ihtiyacını artırmıştır. Bu süreçte, Almanya’da 1980’li yılların sonlarından itibaren Türkiye ile kültürel ilişkilerin ve Türk göçmenlere yönelik kültürlerarası iletişim stratejilerinin ayrı alanlarda yürütüldüğü görülmektedir. Böylece içe yönelik kültür politikası ile dış kültür politikası birbirinden ayrışırken karşılıklı olarak birbirini etkilemeye de başlamıştır.

Türk-Alman ilişkileri 2005–2013 döneminde yoğunlaşma eğilimi göstermiştir. Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne adaylığı, AB-Türkiye ilişkileri çerçevesinde kültürel alışverişi artırmıştır. Bu dönemde Almanya, Türkiye ve AB bağlamındaki kültürel ilişkiler daha karşılıklı bir nitelik kazanmıştır. Almanya’nın Türkiye’deki kültür faaliyetleri, farklı aracı kurumlar tarafından arkeoloji ve tarihten eğitime uzanan geniş bir alanda yürütülmektedir. Türkiye, Yunus Emre Enstitüsü’nün kurulmasıyla kültür faaliyetlerini artırmıştır. Dışişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı ve Yurt Dışı Türkler Başkanlığı gibi Türk resmî kurumları da kültürlerarası alanda etkinlikler düzenlemektedir.

Türkiye’deki Gezi olaylarından bu yana ikili ilişkilerde yaşanan olumsuz gelişmeler, kültürü siyasetin etkisi altına almıştır. Bunun sonucunda, 2014’ten itibaren Türk-Alman ilişkilerinin kültürel boyutu siyasallaşmıştır. Bu durumun başlıca nedeni, kültürün siyasi amaçlarla giderek daha fazla araçsallaştırılmasıdır. Kültürel faaliyetlerin içeriği, her iki taraftaki ana akımları birbirinden uzaklaştırmaktadır.  

Son yıllarda kültürel ilişkilerin, mürteci akımların engellenmesi ve uluslararası güvenlik politikaları çerçevesinde dolaylı olarak önem kazandığı görülmektedir. Kültür gibi samimi bir alanın devletlerin üst çıkarları için araçsallaştırılması ya da kendi dinamikleri içinde hakkaniyetle gelişmesine imkân tanınmaması doğru değildir. Bu nedenle, 2014–2020 döneminde kültürel ilişkileri şekillendiren karşılıklı tepkisel tutumlar, kullanılan kavramlar, öne çıkarılan konular ve yöntemler öz eleştirel bir yaklaşımla gözden geçirilmelidir. Bu dönemdeki iletişim sorunları ve güven eksikliği, iki ülke arasında gerekli karşılıklılığın sağlanmasını engellemiştir. Öz eleştiri, kullanılmayan potansiyellerin gelecekte değerlendirilmesine yardımcı olacaktır.

Türkiye ve Almanya, güçlü bağlarla birbirine bağlı iki ülkedir ve birbirlerine verdikleri önemi koruyarak ilişkilerini canlı tutmalıdır. İki toplumun birbirini daha iyi tanıması ve anlaması gerektiği açıktır. Siyasi ilişkilerdeki dalgalanmalar, toplumları yakınlaştıran sağlam ve kalıcı köprülere duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır.

İki ülke arasındaki sorunlar, ortak bir bakış açısı geliştirilerek ve kültürel alışveriş artırılarak aşılabilir. Bunun için kültürel işbirliği, iki toplum arasındaki ortaklığın temel unsurlarından biri hâline getirilmelidir. Türk-Alman kültür kurumları, aralarındaki sosyal bağları güçlendirerek iki ülkenin kültürel ilişkilerinin daha olumlu, sağlıklı, üretken ve sürdürülebilir biçimde gelişmesine katkıda bulunmalıdır. Bu bağlamda, her iki tarafın da “kültür için diplomasi” yönünde adım atması büyük önem taşımaktadır.